Notas ao programa da OSG : Sibelius e Montsalvatge

O pasado 17 de outubro, a Orquestra Sinfónica de Galicia, baixo a dirección de Víctor Pablo Pérez, ofreceu un menú de nacionalidades en conflito: por un banda, o finés Jean Sibelius que vive e participa activamente no proceso de independencia do seu país, naquela altura aínda parte do Imperio Ruso e con grande influencia sueca; por outro lado, Xavier Montsalvatge, compositor catalán dun nacionalismo sutil e bastante «sui generis» e que non desdeñou nacionalismos ultramariños.

As obras escollidas son de mocidade. Ambos os dous foron artistas lonxevos. Ambos mantiveron unha tamén lonxeva e coidada relación coa melodía [algo menos Sibelius, que nun momento dado deixou de compoñer]. Non foron excesivamente amigos do experimental. E coido que ambos foron queridos e admirados en vida polos seus pobos respectivos. Que xa non é pouco.

Máis notas de concerto [un pouco desconcertantes] dándolle clic sen medo aquí.

JEAN SIBELIUS (1865-1957)

Finlandia [1899]

Hai 100 anos Finlandia non era un país.

Formaba parte do Imperio Ruso como o Gran Ducado de Finlandia. O poema sinfónico ou «tone poem» opus 26 «Finlandia» de 1899, por moito que soe en internet superposto a belos lagos fineses, auroras boreais e bidueiros, non é unha descrición paisaxística. Máis ben unha advertencia e un himno heroico. Para unha rexión. Non un país. Tardaría aínda os seus case 21 anos máis en se independizar.

«A música comeza cando finalizan as posibilidades da linguaxe», deixou escrito o seu compositor, Jean Sibelius. A finais do s. XIX a Finlandia non lle deixaban dicir demasiado pero a Sibelius, un artista xa coñecido, vanlle a permitir que alí onde non chegan as palabras, chegue a súa música.

O goberno finlandés toma unha decisión que será a envexa de moitos artistas que se atopen agora mesmo a leren estas notas: en 1898 outórgalle ao compositor unha especie de subvención anual para que se poida dedicar á súa arte sen preocuparse polas facturas da luz, iso nun país no que boa parte do ano é de noite. Ninguén demostrou aínda que ese tipo de axudas xeren mellores obras, mais seguen funcionando.

E con Sibelius, un tipo comprometido, ben que funcionou. Aproveita o privilexio e apenas un ano despois compón un dos temas-protesta [non propiamente unha canción] máis sonadas do século: «Finlandia». En realidade un «Rusia, quita as mans de Finlandia», e a parte final da Música incidental para as Celebracións da Prensa.

Un momento. De que prensa?

Estamos en horas tensas. 1899 -ano en que, por certo, nace Jorge Luis Borges ao outro lado do mundo-: no anaquiño de península escandinava que limita coa grande Rusia acaba de publicarse o «Manifesto de Febreiro», que non é máis que un programa do Imperio Ruso encamiñado a rusificar aínda máis o territorio finlandés até o último bidueiro. Tras o peche do primeiro xornal en lingua vernácula «Päivälehti», a vida cultural finlandesa protesta enerxicamente coas Celebracións da Prensa [ hai máis de 100 anos a prensa oficial dunha rexión si encabezaba protestas sen se supeditar ao poder]. En finés, esa lingua milagreira que sobrevive no aire, sen raíces indoeuropeas -igual que o euskera ou o húngaro-, tal período de rusificación á forza coñécese como «sortokaudet» e prolongarase ata 1917, ano no que o Gran Ducado de Finlandia dá un portazo, lévase o vodka por se acaso e convértese en Finlandia. Libre.

Se cadra por iso tamén esta música comeza a portazos, nun andante sostenuto entrecortado que soa a reivindicacións aínda máis enxalzadas grazas a un uso maxistral do silencio. Sempre modulando cara ao Fa# menor. Contrabaixos, tuba, trombóns, trompas. Pouca broma.

Toda esa sección heroica leva inserido algún relanzo lírico de violoncelos, pero en xeral caracterízase pola contundencia e unha afastada voz de epopea; voz que, de falarmos de Sibelius e Finlandia, condúcenos sen dúbida dereitiños ao «Kalevala».

O «Kalevala» [literalmente “terra de heroes”] podería parecer unha saga medieval, aínda que se trata en verdade dunha macedonia compilada por Elias Lönnrot -de novo asoma Borges por aquí: o detective do seu conto «A morte e o compás» [1942] chámase Erik Lönnrot-; pero o Lönnrot do mundo real, Elias, era un folklorista do XIX que deu forma á épica e mitoloxía orais da zona de Karelia -aínda hoxe con parte rusa-, mitos fundacionais que afunden as súas raíces na Idade do Bronce.

Sen este esforzo literario a lingua finesa seguiría hoxe a ser considerada un dialecto de labregos, xa que as clases altas do XIX falaban sueco [a familia de Jean Sibelius entre elas: o compositor non coñeceu o finés ata os 8 anos, algo típico das linguas minorizadas].

A saga narra a historia de varios heroes. Para Sibelius e outros do seu círculo cultural, representaba o auténtico espírito finlandés fronte á Rusia zarista e a Coroa sueca.

Así pois, durante a última década do século XIX, Sibelius deixouse inspirar polo «Kalevala»: o seu poema sinfónico sobre o antihéroe «Kullervo» é quizais o máis coñecido -e habería renegar del-, pero no tinteiro quedóuselle tamén unha ópera inacabada. Si rematou as «Catro lendas de Lemminkäinen», entre as que destaca o corno delicioso do «Cisne de Tuonela».

E con todo este trasfondo -e a importante axuda da pensión gobernamental-, chegamos ás estampas que compoñen a Música para as Celebracións da Prensa: unha serie de 6 cadros históricos sobre a historia do -entón- Gran Ducado ruso, antes en mans suecas. O 6º cadro, o broche de ouro, titulábase «Finlandia, esperta».

E é ese broche de ouro o que se desprendeu e gañou altura até se converter na peza máis celebrada da serie: apenas 8 minutos que lle deron fama mundial a Sibelius e un posto de honor no mundo do software de edición de partituras un século despois [«Sibelius» é o nome do programa informático que utilizan miles de compositores hoxe en día].

E da música, que? Quedámonos nesa gran primeira parte que rabuñaba o mapa de Escandinavia, o andante sostenuto. Un allegro moderato con gran presenza de metais é a ponte que nos conduce ao himno final, cantabile, un allegro coa voz cantante das madeiras e que hoxe en día considérase o «himno emocional» de Finlandia.

Fálase de restos de «canción rúnica» nesta breve peza e, se ben o folclorismo é moi sutil, adivíñase.

Dise que o compositor colleulle rabia a «Finlandia»: foi o seu gran hit, levouno á Exposición Universal de París, e quizais deslumbrou tanto que as súas páxinas posteriores e máis inspiradas ficaron en penumbra. Pero aínda era novo. Por diante quédalle a operación dun tumor na garganta -un éxito grazas ao cal alcanzou os 90 anos-, sinfonías fabulosamente estrañas como os deseños dunha aurora [a heroica 5ª, a 7ª], e unha vellez rotunda, como os seus silencios e a súa calva: nunha foto en branco e negro cara ao final da súa vida aparece rapado, case cun aire ao Marlon Brando de «Apocalypse Now», os ollos pechados. Escoitando os paxaros que tanto lle gustaban, quizais. Escoitando o cuco lendario que canta en cada unha das illas trala morte de Aino, a doncela do «Kalevala» -e tamén o nome da súa dona-.

Maidens at the Ends of Capes, Aino-motif from the Kalevala 1919-20

A doncela Aino, ilustración do Kalevala

600full-jean-sibelius1

Jean Sibelius

XAVIER MONTSALVATGE [1912-2002]

Manfred (ballet) [1945]

Da famosa noite de 1816 en Villa Diodati [Alpes suízos] na que se reuniron mentes goticamente brillantes para dar a luz criaturas escuras, o protagonismo hoxe en día quizais lévao Mary Shelley, esposa de Percy B. Shelley e autora de «Frankenstein».

Con ela compartiron quinqué, ademais do seu marido, o doutor John Polidori e Lord Byron, alugueiro da casa. E este último foi o que máis focos de atención atraeu durante o seu século, o XIX e boa parte do XX. Pero a día de hoxe, que foi do mítico Lord Byron, o incestuoso Byron, o pai de Ada Lovelace -case patroa de internet-, o que morre loitando contra os turcos…quen le a Byron?

Byron escribira o seu drama de armario «Manfred» nesta época convulsa e alpina. Publicouse en 1817 -un ano despois do famoso ano sen verán, o 1816 fáustico e tormentoso, consecuencia da erupción do monte Tambora en 1815-. «Manfred» é a historia dun home torturado por un segredo inconfesable -quen sería?- que, ao bordo da tolemia e de non poucos precipicios montañeiros, convoca a sete espíritos. O primeiro en namorarse de tanta turbulencia moral foi Nietzsche, que se lanzou a compoñer unha «Meditación para piano a catro mans».

Seguíronlle Schumann -figura en si moi manfrediana- e Chaikovsky, coa súa sinfonía Manfred en Si menor, a única programática das súas sinfonías. E no século XX, un catalán afeccionado ao ballet -casaría cunha bailarina en 1947- volve prendarse desta historia. Montsalvatge é un mozo de Girona, cuxa carreira musical comezara co agasallo dun violín aos 7 anos, e afianzouse estudando en Barcelona con mestres como Enric Morera ou Lluís Millet.

Montsalvatge escribe un «ballet nun acto e 3 cadros» que comeza xa agitato e atravesa orografías de cordilleira grazas ao cromatismo da orquestración, enormemente rico: un caleidoscopio raveliano de turbulencias anímicas, desde o intimismo da harpa ata a xovialidade das madeiras, a medida que Manfred dialoga cos sete espíritos, Astarté ou a Virxe dos Alpes. Vales e precipicios tonais nunha música pouco interpretada desde a súa estrea, en abril de 1945.

O libreto foi unha adpatación libre do poema de Byron levado a cabo por Jacqueline Alexander, irmá de Yvonne Alexander, bailarinas en cuxo estudo coñecería Xavier Montsalvatge á súa esposa.

Aínda que toda a partitura mantén unha nublada tensión reexposta cada pouco, hai intres luminosos que relaxan o terrible, como o expresivo diálogo do clarinete, oboe e corno inglés e o remuíño xeral de romanticismo que envolve a peza.

Montsalvatge é unha figura enormemente interesante que viu ensombrecidas boa parte das súas obras polo fogonazo antillano das coñecidísimas «Cinco canciones negras», en especial a «Canción de cuna para dormir a un negrito».

Segundo afirmaba, prestáballe que cualificasen a súa música como «ecléctica» e quizais ese eclecticismo volveu máis escorregadiza a súa figura. A súa música deixa ver máis influencia francesa que catalá, segundo el mesmo recoñeceu.

Nunha das súas últimas entrevistas, realizada xusto o ano da súa morte, aos 90 anos, comparábaselle precisamente con Sibelius:

 «-Séntese case como Sibelius, quen os últimos 28 anos da súa vida os pasou recluído na súa casita para refuxiarse dun mundo estético que xa non consideraba como seu?

 -Quizais, dalgún xeito, si… (Detense, para reflexionar interiormente. Tras un longo silencio, matiza a resposta). Pero non, non, o meu caso é absolutamente diferente. A min préstame moito saír e gozar de todo. Son profundamente vitalista. Eu, desde logo, non estou recluído como fixo el e mantéñome aberto, e ata receptivo a case todo.»

manfred

Manfred

JEAN SIBELIUS (1865-1957)

Sinfonía n. 1 op. 39. [1899]

I.-Andante, ma non troppo – Allegro energico

II.-Andante (ma non troppo lento)

III. Scherzo. Allegro

IV.- Finale (Quasi unha Fantasia). Andante – Allegro molto

Quedámonos na Finlandia do cambio de século, moito antes de que Sibelius recluíse na súa casa, Villa Ainola, disque alleo ás innovacións estético-musicais da súa época.

Cara a 1898, co «Kalevala» aínda candente no espírito finés de autodeterminación e tras unha viaxe a Karelia -a rexión onde o núcleo finlandés parece manterse máis puro-, o músico plantéxase unha sinfonía non programática, xusto tras abordar os poemas sinfónicos «Kullervo» ou «En Saga». Ten daquela 33 anos.

Non sei se a Sibelius lle parecería ben que curioseásemos no seu diario, pero un dos seus influxos admitidos -segundo este diario- será a «Sinfonía Fantástica» de Berlioz. E un dos rexeitados, Chaikovsky, con quen se lle comparou a miúdo -lembremos que Rusia considérase o xugo de Finlandia nesta altura-. Ao longo do século XX Sibelius foi unha figura á que se contemplou non sen certa extrañeza e ás veces con aberto rexeitamento -sobre todo polos detractores do romanticismo, entre eles o teórico T. W. Adorno-.

Con todo, a súa 1ª Sinfonía sería un éxito rotundo para a crítica e para o público e aínda unha das máis interpretadas a día de hoxe.

Un hipnótico solo do clarinete -por un momento cun aire á BSO do «O Padriño», de Nino Rota, coa que evidentemente non ten nada que ver- mergúllanos nun primeiro movemento en dous tempos, subliñado por redobres de timbal, a modo de pedal continuo. Este solo de clarinete será cortado a coitelo polas cordas e metais, cun pequeno tema empaquetado disposto a crecer organicamente.

Ao longo desta sinfonía Sibelius espolvorexará toques de harpa, como unha xeada luminosa. E o clarinete será a voz que o guíe dun tema a outro.

O musicólogo David Revilla Velasco, no excelente e moi completo blog sibeliusencastellano.com, define o segundo movemento, Andante, como un dos máis complicados no formal «pero, nunha das típicas contradicións sibelianas, moi impetuoso e apaixonado».

Para o Scherzo, tralo pizzicato case de aquelarre con que abre a sección de corda, as notas de pedal volven adquirir relevancia. Víronse escintileos da enerxía de Beethoven e pegadas de Bruckner neste breve movemento, fero coma un vento polar, que desemboca nunha sección máis fantasiosa co protagonismo das trompas e o acorde chaikovskyano, Mi menor/Do#menor.

Un ton fatalista anuncia o movemento final, Quasi unha fantasia, reexpoñendo a melodía daquel primeiro clarinete solitario agora coa orquesta toda. Para este movemento fai un uso dos silencios e desa especie de rúbricas agresivas e afiadas, case gadoupas de armiño. Todo este Allegro final ten algo de danza, e mestura reminiscencias rusas con outras de folclore finlandés.

Disque Sibelius tiña sinestesia, esa vantaxe sensorial de quen son capaces de sentir atributos dun sentido a través doutro [e común a non poucos compositores, entre eles Messiaen ou Scriabin]. En calquera caso, un sinéstésico declarado, Thomas Gartner, cualificou deste xeito a música do escandinavo:

«Sibelius? Mel, avelás, pan tostado. Moi embriagador.»

Como almorzo, esta primeira sinfonía abriu boca, e moito. Sen ser radical, a súa orixinalidade segue crocante, coma un fumegante pan torrado dende as terras circumpolares.

Estíbaliz Espinosa

Aurora All sky

Imaxe cortesía de Óscar Blanco. Allsky de aurora boreal en Saariselkä, Finlandia, 2014

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s