¿Cuándo? Ayer noche en el Teatro Colón de la ciudad herculina.Un espacio acorde a las presentaciones que suenan adentro, como un sonajero grande y de los antiguos, con la misma atención y tiento.Canciones que también llevamos dentro, condimentadas con la potente voz de Estíbaliz Espinosa, acompañada de varios juguetes de infancia e instrumentos de ensueño, así como por unos músicos impecables, conmovedores. Por supuesto libros, durmientes unos, despiertos (bien despiertos) otros, adornos de anticuario y lámparas colgantes al revés. ¿Y cómo faltar la manzana roja partida en dos?Se agradece que en tiempos postsentimentales, surgan artistas que dispersan con tanto cuidado la emoción con tentáculos transparentes cuyo propósito no es otro que hacernos cosquillas en lo de afuera (lo que protege y envuelve, la blanda carcasa). Que escapen corriendo de la fatal violencia de dirigirse a la masa, y no a la persona, grave peligro del mega espectáculo actual. Claro que en el tamaño está la respuesta, siendo que los lugares protegidos y no mancillados por una modernidad-aparatosidad excesiva, son más dados a esta atmósfera familiar, íntima, donde no encandilan los focos o imágenes pastiche y estridentes, sino que nos acarician las luces tenues, más allá de si el color es fuerte o no.Donde ¡oh sí! hay criaturas y hay mayores.Sobre todo donde no nos llegan (ni de lejos) las consecuencias de esa palabra fea: el stress. Justamente por cantar, recitar, tocar desde la calma y el contacto, y no desde la prisa, la ganancia y la servidumbre que imponen los shows en serie. Y el decir de frases que gracias a este decir, no quedarán ocultas en otras (de las muchas) cuevas que tiene el tiempo -esto es impagable-. Palabras recitadas también ayer, peinadas con suavidad por un piano además de su soberbio pianista (Nacho Muñoz), y de un percusionista (Patxi Valera) del tecnotribal y colgante aquófono, además de un clarinetista moldavo (Marcel Chirilov). Maravillas como las de aquella damisela japonesa: Sei Shonagon, que escribía apoyada en su dura almohada listas de todo lo que le gustaba y también de lo que no le gustaba. Tan solo ayer…en el siglo X. Extrañeces soberbias como: “Cuando una mujer vive sola debería tener su casa completamente desordenada y caerse a pedazos parte del barro de las paredes…” (¿acaso esta declaración no resume socarronamente la angustia femenina de todos los tiempos, y su contraparte: la libertad soñada?).Y con más y más reliquias se despidieron…dejándonos el corazón aflautado, y el alma tocada por la ilusión de que no todo está perdido, de que existimos, como público que resiste y se enternece, todavía existimos…(Mientras escribo esto escucho en la tele los resultados del Festival de Eurovisión 2013 de ayer, nada más antagónico y apropiado…)
Arredor da figura de Roberto Vidal Bolaño artellouse un espectáculo que está tendo lugar estes días no Teatro Colón:As Marxes da Desgraza. Retallando e retellando fragmentos de obras como Anxeliños, Rastros ou Saxo tenor, 12 alumnos actores deste laboratorio acompañados pola actriz Lucía Regueiro andan entre a desherdanza, a borracheira e a lucidez. Algúns cambaleando un pouco máis ca outros, vaia.
As 6 funcións levan dende o luns rematan o xoves 16 ás 20:30. A entrada é de balde e coido que o grande traballo de sutura e dirección -by Santi Cortegoso– , así como a dedicación visceral e o talento dos alumnos do laboratorio merecen moitísimo a pena. Estamos en tempos de Frankenstein e esta nova criatura bolañesa quedou xeitosa e un pouco melancólica, como supoño debe ser.
Os actos rematan entre o venres e o sábado: o venres 17 de maio cun recital poético en torno á marxinalidade: Serán! no que os 12 mozos e mozas, armados cun libro na man, farán gravitar poemas de Safo de Lesbos, Omar Khayyam, Szymborska, Pizarnik, Bukowski, Rosalía, Vidal Bolaño, Panero, Avilés de Taramancos, Samuel L. París, Angélica Lidell, Lispector… nun mosaico de poemas duns 50 minutos acompañados dos microcosmos sonoros fabricados cun piano, un clarinete, unha batería con cortina de ducha e mais un aquófono. A entrada tamén é de balde, ás 20:30.
O sábado18 de maio haberá un concerto coa palabra e a letra dos temas como eixo fundamental. Letras da periferia, que comezarán orbitando cun Sagan Bowie Stardust e viaxarán por diferentes linguas e culturas até vir morrer ao Atlántico. Cantos dende a marxe. Cos mesmos músicos do recital e das funcións teatrais.Tamén ás 20:30. Tamén no Teatro Colón. Tamén de balde.
Richard Feynman, o físico con rostro da máscara da comedia grega, o que explicaba enigmas da vida cun sorriso ou tocando os bongós en Brasil, o que sementaba pizarras en clases entusiastas e charlas que hoxe son mitos da física do século XX, o que tiña que estar sempre de broma e non, non o estaba, ou si, pero se cadra debroma infinita… ese Feynman cun carisma inimitable, insubornable e, vaiapordeus, neoiorquino, tería cumprido onte 95 anos.
Traduzo a galego, non sei por primeira vez, unha das súas citas máis sonadas, unhas palabriñas sobre ese deus Xano de dúas caras que é a ciencia e a poesía: parte do mesmo cerebro pero unha faciana mirando ao norte e a outra ao sur. E neste fragmento o Nobel increpa aos poetas. Con moita razón. O repertorio temático da poesía, da literatura por ende, ten que renovarse, desprexuízarse, ten que deixar de pisar terreo coñecido para aventurarse un pouco co traxe dos cosmonautas e deixarse ir canda eles: ao descoñecido. E, como facía Feynman, coa boca aberta, o abraio e as engurras de Momo.
«Os poetas din que a ciencia lle arrebata a beleza ás estrelas…»
Richard Feynman
Trad. E…E Río
Os poetas din que a ciencia lle arrebata a beleza ás estrelas: meros amoados de átomos gasosos. Eu tamén podo ver as estrelas nunha noite clara, e sentilas, abofé. Pero vexo máis ou menos?
A inmensidade dos ceos estira a miña imaxinación: montado neste carrusel da galaxia o meu ollo cativo captura a luz de hai un millón de anos. Un vasto deseño do que formo parte. Cal é o deseño ou o significado ou a razón? Non vai estragar o misterio saber un pouco sobre iso. A verdade é, con moito, ben máis marabillosa do que calquera artista do pasado imaxinara. Por que os poetas do presente non falan diso? Que clase de humanos son os poetas, que non teñen problema en falar de Xúpiter se é un home, mais se se trata dunha inmensa esfera de metano e amoníaco a xirar, fican caladiños?
Ilustración soviética
«Poets say science takes away from the beauty of the stars – mere globs of gas atoms. I too can see the stars on a desert night, and feel them. But do I see less or more? The vastness of the heavens stretches my imagination – stuck on this carousel my little eye can catch one – million – year – old light. A vast pattern – of which I am a part… What is the pattern, or the meaning, or the why? It does not do harm to the mystery to know a little about it. For far more marvelous is the truth than any artists of the past imagined it. Why do the poets of the present not speak of it? What men are poets who can speak of Jupiter if he were a man, but if he is an immense spinning sphere of methane and ammonia must be silent?»
Por aquí andamos, no acto ao que me referín nesta entrada. Na imaxe fixa vedes a María Xosé Queizán no 35′, co seu rap. Lupe Gómez no minuto 17. Luz Pozo no 29′. Olalla no 42′. Xiana no 45′. Yolanda no 49′. Eu ando a partir do 54′. No 1:04 Lorena Souto e no 1:09 Ana Romaní. No medio de todas, Comba Campoy, e detrás de todas, con media melena, outro sombreado no pelo e o melancólico sorriso de sempre, Rosalía:
Mesturando rock con astronomía, os granadinos Lagartija Nick largábanse este tema, Azora 67, en 1999 no álbum tamén chamado Lagartija Nick. Unha «canción-protesta» ou, mellor, pregaria mística contra a contaminación lumínica das cidades. Lagartija Nick foron a hostia, non só en Omega [que foi o único disco que tiven deles, un dos mellores dos 90, din os moitos que saben].
Durante eses 90 foron o grupo co que todas soñabamos -ou se cadra só eu- para nos acompañar nun recital. Respectaron coma ninguén os tempos do recitado, do cante, do que non é unha letra convencional pegada ao rock.
A voz que recita as estrofas en Azora 67 case podería ser a de Stephen Hawking robotizada e traducida a castelán. Pero ese creacionismo inicial delátao. O título do tema talvez se refira á Sura número 67 do Corán, dividido en 114 capítulos, ou suras, ou azoras.
«O meu ceo está baleiro con demasiada luz»
Que grandes.
Azora 67
Bendito sea aquel en cuya mano está el Señorío,
él sobre toda cosa es poderoso,
aquel que ha creado la muerte y la vida
para probar quién de entre vosotros obra mejor.
Él es el poderoso, el indulgente,
aquel que ha creado siete suelos superpuestos.
Mira si ves en la obra del Clemente imperfección alguna,
vuelve la vista ¿has observado alguna falla?
Luego vuelve a ella un par de veces,
la vista volverá a ti cansada y fatigada.
Hemos adornado el cielo del mundo con candilejas
que hemos colocado como piedras para lapidar a los demonios.
Demasiada luz,
demasiada luz.
La luz ensucia el cielo.
Mi cielo está vacío con demasiada luz.
Ni en las noches más claras es posible
distinguir las estrellas ocultas tras el resplandor.
Contempla a cierta distancia
cómo una burbuja cubre la ciudad,
se extiende a varios kilómetros de altura.
El cielo está aparentemente vacío,
un velo blanquecino oculta los astros,
la luz que ensucia el cielo.
Demasiada luz,
demasiada luz.
La luz oculta estrellas.
Mi cielo está vacío con demasiada luz.
O meu primeiro contrato na vida foi como actriz nunha obra de teatro. Traballei tamén en telepizza, como enquisadora, como redactora e xornalista única nunha revista infame na que pasaba de entrevistar a Manquiña a inventarme o horóscopo ou falar das fogueiras de San Xoán, como recitadora do conxuro da Queimada, como contacontos, como becaria da universidade, como correctora, como articulista, como locutora, como canguro de curmás e curmás de curmás, como coro de ópera, como relatora, como profesora de apoio de todo, como profesora de francés, como profesora de inglés, como profesora de psicoloxía da comunicación e lingua, como socióloga, como antropóloga de economía rural, como profesora de literatura, como tradutora, como escritora de notas a programas sinfónicos, como organizadora de charlas, como cantante, como presentadora dun proxecto arquitectónico no Porto da Coruña, como soprano en vodas relixiosas, en vodas civís, en funerais, como tumba e como dálle e como cousas que seguro non lembro. A todo iso chamábanlle polifacetismo na era en que me tocou vivir. Eu teño outro nome: que-non-había-outrismo.
A única mensaxe que me chegou clara e sen interferencias dende os 7 anos é que me gusta a escrita e me gusta a música. Se fago carreira ou non con iso tanto me ten. Dáme por esas dúas cousas xa nin lembro dende cándo. E todo o demais tivo que ser porque había que comer.
A toda esta xentiña entintada en viñeta por Grant Snider pasoulle outro tanto:
Entre os meus preferidos estarían William Carlos Williams o pediatra, W.B. Yeats o mago do ocultismo, Wallace Stevens o anódino executivo dunha compañía de seguros, Bukowski o carteiro, Maya Angelou a cantante de club nocturno, Robert Frost o labrego fracasado, T. S Eliot o aburrido banqueiro ou a Dickinson, pirada dos gatos [Snider aclara na súa web que en realidade a obsesionada cos gatos era a súa irmá Lavinia, pero que Emily tivo por forza que compartir vida coas obsesións fraternas].
Chámanme máis a atención os que desempeñaron profesións urbanas consideradas grises e afastadas das humanidades, como o banqueiro ou o vendedor de seguros.
E boto de menos biólogos, físicos, astrónomos, químicos, matemáticos. Médicos literatos houbo moitos e, dalgunha maneira, unha novela de personaxes ten algo de sala de forense. Tamén literatos nobres ou con rendas sustanciosas -ou cando menos, que daban para unha habitación propia con baño propio-. [Iso era en Europa, nas Rusias, nas Chinas. Non en EEUU, lugar de orixe de todos os retratados.]
Pero literatos de bata branca ou ollos chiscados nun telescopio… Ten que habelos. U-los?
[Agustín Fernández Mallo é físico. Nicanor Parra, matemático. E J. M. Coetzee graduouse en matemáticas e traballou en IBM. Mais… antes? A principios do século XX? No XIX?]
[A miña candidatura polo de agora -quitando a Aristóteles, Lucrecio ou Omar Khayyam- é Carl Sagan. Quizais tamén Natalie Angier ou Diane Ackerman.]
Acabo de subir [para baixar] Zoommm.Textos biónicos, o poemario que publicara online n’A Regueifa Plataforma no 2007 e que logo saíu no formato clásico de papel con Edicións Xerais en 2009. Aparece tal cal o publiquei, a mesma capa coa fotografía que amablemente me permitiu usar Pequena Suricata. O mesmo documento que pendurara Noel Feáns no netlabel A Regueifa Plataforma. Grazas aos dous por axudarme a parir a criatura. Subir á rede tamén é parir.
Subir para que baixedes. Escaleiras dixitais de Escher que podedes subir e baixar e baixar e subir e gravidade cero e vio-lei da gravitación universal.
Chegamos ao punto en que se escribe máis poesía da que se publica, e xa non digamos le, principalmente porque a poesía chegou a ser considerada máis ben como unha válvula de escape para sentimentos persoais: o poema como a fórmula estilizada da notación de diario. Mesmo entre os poemas que se publican –e aí hai un paralelismo coa arte recente- a énfase no rexistro da experiencia subxectiva é asoballante.
Robert Rowland Smith en On Modern Poetry: From Theory to Total Criticism
Hai tempo que devecía por atopar esta mesma idea que comparto pero pasada pola peneira do pensamento e a escrita doutra persoa. Non sei se hai moita máis xente que o pense, que haber ha de haber, mais non é habitual que se manifeste nin se faga nada ao respecto. Velaquí o orixinal, via exp.lore.com:
We’re at a point where more poetry is being written than published, let alone read, mainly because poetry has come to be considered so much as an outlet for personal feelings – the poem as the stylized mode of the journal entry. Even among poems that do get published – and there is a parallel with recent art – the emphasis on the recording of subjective experience is overwhelming.
Ela era gorda, baixa, apencada e de cabelos excesivamente crechos, medio arroibados. Tiña un busto enorme, mentres que todas nós eramos aínda planas. Por se fose pouco, enchía de caramelos os dous petos da blusa, por riba do busto. Mais posuía o que calquera nena devoradora de historias devecería por ter: un pai dono dunha libraría.
Non o aproveitaba moito. E nós menos aínda: até para os aniversarios, en vez de cando menos un libriño barato, ela entregábanos en man unha tarxeta postal da tenda do pai. Aínda por riba era unha paisaxe do mesmo Recife, onde viviamos, coas súas pontes xa máis que vistas. Detrás escribía cunha letra adobiadísima palabras como “data do natalicio” e “saudade”.
Mais, qué talento tiña para a crueldade. Mentres chuchaba caramelos con moito barullo, ela era toda pura vinganza. Como nos debía de odiar esa nena, a nós que eramos imperdoablemente bonitas, lanzais, altiñas, de cabelos libres. Comigo exerceu o seu sadismo con calma ferocidade. Na miña ansia de ler, eu nin notaba as humillacións ás que ela me sometía: eu seguía a lle implorar que me prestase os libros que ela non lía.
Até que viu o gran día de comezar a exercer sobre min unha tortura chinesa. Como por casualidade, informoume que posuía As Trasnadas de Nariciño de Monteiro Lobato.
Era un libro gordo, meu Deus, era un libro para ficar vivindo nel, coméndoo, durmíndoo. E completamente por riba das miñas posibilidades. Díxome que pasase pola súa casa ao día seguinte, que ela mo emprestaría.
Até o día seguinte eu me transformei na propia esperanza da alegría: eu non vivía, eu nadaba devagar nun mar suave, as ondas me levaban e me traían.
Ao día seguinte fun á súa casa, literalmente correndo. Ela non vivía nun piso, coma min, senón nunha casa. Non me convidou a pasar. Mirándome ben aos ollos, díxome que lle emprestara o libro a outra nena, e que voltase ao día seguinte para buscalo. Boquiaberta, saín paseniño mais axiña a esperanza de novo me tomaba toda e eu volvía a andar brincando, que era o meu xeito estraño de andar polas rúas de Recife. Desa vez non caín: guiábame a promesa do libro, o día seguinte viría, os días seguintes serían logo a miña vida enteira, esperábame o amor polo mundo, andei brincando polas rúas coma sempre e non caín nin unha soa vez.
Pero a cousa non quedou aí. O plan secreto da filla do dono da libraría era tranquilo e diabólico. Ao día seguinte alá estaba eu á porta da súa casa, cun sorriso e o corazón batendo. Para oír a calma resposta: o libro aínda non estaba no seu poder, que volvese ao día seguinte. Pouco imaxinaba eu que máis tarde, no decorrer da vida, o drama do día seguinte con ela íase repetir co meu corazón batendo.
E así continuou. Canto tempo? Non sei. Ela sabía que, mentres o fel non escorregase todo do seu corpo groso, sería por tempo indefinido. Eu xa comezara a sospeitar que ela me escollera para eu sufrir, sospéitoo ás veces. Mais, mesmo sospeitándoo, ás veces o acepto: como se quen quixer facerme sufrir precisase desesperadamente que eu sufra.
Canto tempo? Eu ía a cotío á súa casa, sen faltar un día sequera. Ás veces ela dicía: pois o libro estivo comigo onte á tarde, pero como non viñeches ata esta mañá xa llo prestei a outra nena. E eu, que non era propensa ás olleiras, sentía as olleiras cavarse baixo os meus ollos abraiados.
Ata que un día, cando eu estaba á porta da casa escoitando humilde e silenciosa a súa negativa, apareceu a nai dela. Debía de estar estrañada pola aparición muda e cotiá daquela cativa á porta da súa casa. Pediunos explicacións ás dúas. Houbo unha confusión silenciosa, entrecortada de palabras pouco esclarecedoras. A señora atopaba cada vez máis raro o feito de non entender nada. Ata que esa boa nai comprendeu por fin. Volveuse para a filla e con enorme sorpresa exclamou: «Pero se ese libro nunca saíu desta casa e ti nin sequera quixeches lelo!»
E o peor para esa muller non era a descuberta do que acontecía. Debía de ser a descuberta horrorizada da filla que tiña. Ela escrutábanos en silencio: a potencia de perversidade da súa filla descoñecida, a nena loura de pé na porta, exhausta, ao vento das rúas de Recife. Daquela, recobrándose ao fin, firme e serena ordenoulle á filla: «Ti vas emprestar ese libro agora mesmo». E a min: «E ti vas ficar co libro polo tempo que quixeres»
Entendedes? Iso valía máis que que me tivese regalado o libro: « polo tempo que eu quixese» é todo canto unha persoa, maior ou cativa, pode ter a ousadía de querer.
Como contar o que pasou logo? Eu estaba apampada, e así recibín o libro na man. Creo que non dixen nada. Collín o libro. Non, non marchei brincando coma sempre. Saín andando ben a modo. Sei que termaba do libro gordo coas dúas mans, apertándoo contra o peito. Pouco importa canto me levou chegar a casa. O meu peito estaba quente, o corazón, pensativo.
Unha vez en casa, non comecei a ler. Finxía que non o tiña, só para despois ter o sobresalto de o ter. Horas despois abrino, lin algunhas liñas marabillosas, pecheino de novo, fun pasear pola casa, aínda adieino máis indo comer pan con manteiga, finxín que non sabía onde gardara o libro, atopábao, abríao por uns instantes. Creaba as dificultades máis falsas para aquela cousa clandestina que era a felicidade. A felicidade sempre habería ser clandestina para min. Parece que eu xa o presentía. Como demorei! Eu vivía no ar… había orgullo e pudor en min. Eu era unha raíña delicada.
Ás veces sentaba na hamaca bambeándome co libro aberto no colo, sen tocalo, en éxtase purísima.
Xa non era unha nena cun libro: era unha muller co seu amante.
Un libro é a carcasa, o obxecto -papel encolado ou cosido, tinta, guardas, erratas, dedicatorias, cousas metidas dentro- ou o dispositivo verbal que lemos e queda en nós?
Os libros mutan ante nós. Fosilizan. Mudan a pel.
Sen embargo, aínda custa ver o que lemos nunha pantalla como libro. De feito, poderemos chamalo libro pero… literatura? No curso de literatura dixital que impartín hai uns meses, puiden comprobalo: o que está na rede aínda é estraño, estranxeiro, é cousa sen facer, sen consagrar, non ten opinións de segunda man das que botar man, é magma que non fosilizou aínda.
Por iso aínda repele a moitos. Por iso mesmo atráeme a min.
...Estíbaliz Espinosa... palabra ciencia canto 