A profesora de tecnoloxía do IES Menéndez Pidal da Coruña, Paz Freire Campo, convidoume polo Día da Muller e a Nena na Ciencia, que se celebra hoxe 11 de febreiro, dende o ano 2015. Cando amosei unha imaxe da Vía Láctea, só 5 adolescentes dun total duns 60 viran algunha vez a nosa galaxia. Igual que a Vía Láctea é invisible na meirande parte das nosas cidades e porén está aí, moitas mulleres con achegas significativas en Ciencia e Tecnoloxía ao longo da historia son invisibles pero están aí. Así comecei a miña charla na que revisamos algunhas delas.
Un dos alumnos que nunca observara directamente a Vía Láctea sabía, en troques, que existía un elemento químico, un dos sintéticos, nomeado en homenaxe a unha muller. É o meitnerio, elemento radioactivo con número atómico 109. A muller á que honra é Lise Meitner, xudía austríaca e investigadora na fisión nuclear. É a única muller honrada na táboa periódica, ferramenta cognitivo-visual que, non obstante, non conta tampouco con moitos nomes de elementos químicos honrando persoas [o curio, polo matrimonio Curie, o copernicio por Copérnico, o einstenio por Einstein, o fermio por Fermi, o nobelio por Nobel, o mendelevio polo propio pai da táboa: Mendeléiev… e poucos máis].
Recuperar, dignificar e espallar as achegas das mulleres é un traballo fundamental para que as nenas non vexan as ciencias como algo alleo, como algo que non se lles dá ben, que é mellor para nenos. Como puntualizaba a divulgadora Natalia R. Zelmanovitch no seu twitter, non se trata de que todo o mundo escolla carreiras de ciencias. Trátase de visibilizar modelos femininos en ciencia, dende logo, mais non menos importante é visibilizar a ciencia en si como parte da cultura humanística.
A fisión nuclear foi clave no desenvolvemento da bomba atómica e por suposto da enerxía nuclear. Lise Meitner nunca recibiu o Nobel xa que, sendo xudía e perseguida no nazismo, Otto Hahn [quen si o recibiu polo mesmo descubrimento e con quen mantivo correspondencia] optou por obviar o seu nome na investigación premiada e, dalgún xeito, obviala tamén a ela.
Na enerxía de fisión «desglósase» [a palabra técnica adoita ser «bombardéase», pero permíteme usar un termo máis filolóxico] con neutróns o núcleo dun átomo de uranio [ou outro elemento pesado] e obtéñense elementos máis lixeiros, liberando unha cantidade de enerxía magnífica, extraordinaria. «Desglosar» os descubrimentos científicos de gran magnitude nos seus elementos protagonistas é un modo de liberar a enerxía extraordinaria que o traballo conxunto de mulleres, homes…pode dar de si.
O Abono 10 desta temporada na Orquestra Sinfónica de Galicia incluíu a tres grandes enigmáticos: Robert Schumann, Béla Bartók e Arnold Schoenberg. Cun complexo historial psiquiátrico o primeiro [así como un dos seus fillos], catalogado como ‘Asperger’ o segundo [cando menos, na última biografía de David Cooper] e absolutamente rompedor e vilipendiado o terceiro. Mentes en revolución e rodeadas de mulleres en maior ou menor grao de silencio: Mathilde von Zemlinsky, a amada de Schoenberg, que logo vivirá un escándalo ao seu lado; Ditta Pásztory, a compañeira pianista de Bartók; e a gran Clara Schumann quen, malia ter unha vida máis exposta, sempre permanecerá ligada a Robert, aos recitais de piano e a Brahms e toda esa correspondencia entre eles co pacto de destruíla. Sen esquecérmonos da muller embarazada que, baixo as sombras do luar, confesa ao seu amado agardar un fillo de outro: a muller do poema de Richard Dehmel inspirador da Noite Transfigurada.
Un programa cheo de claroscuros no que quixen facer falar, desta vez, á viúva de Béla Bartók co artificio dunha carta imaxinaria dirixida ao seu esposo recén falecido.
En programa o venres 26 de xaneiro.
Pasen e lean [e sintan e escoiten]. Artista convidado a estas notas: J.J. Audubon, naturalista, pintor [e asasino, témome] de aves nos Estados Unidos.
Obertura, Scherzo e Finale, en mi maior, op. 52 [1841]
En 1841, ao outro lado do Atlántico, o naturalista J.J. Audubon acariña a pincel o peteiro dunha rula de Carolina para a súa edición en oitavo. Mentres tanto en Leipzig [Alemaña] Clara Wieck, a nena prodixio que dera xiras por Europa até a Rusia dos zares, dá a luz ao primeiro dos seus oito fillos con Robert Schumann.Unha nena, Marie.
A relación artística e conxugal de Robert e Clara Schumann leva suscitando investigación [e morbo] máis de 150 anos. Ante a pregunta urxente «pero, u-las compositoras?» Clara sempre revoa, como un paxaro sorprendido nun milleiral. Amais, o seu caso é extraordinario: foi compositora durante anos e concertista de piano toda a súa longa vida.
Non eran tempos de conciliación familiar. Sería moito pedir que Robert Schumann lavase os cueiros de Marie e asemade compuxese a un ritmo espléndido. De 1841, o seu ano decididamente orquestral, datan as súas dúas primeiras sinfonías, unha fantasía e unha terceira sinfonía inacabada; cos rebentos de abril, pincela esta sinfonía truncada á que se referiu primeiro como suite, logo sinfonietta e finalmente cun título tan descritivo como preguiceiro: Obertura, Scherzo e finale [como chamar a Macbeth Principio, nó e desenlace].
En realidade é unha sinfonía sen o seu esperable movemento lento. Estreouse en Leipzig en Decembro do mesmo 1841.
Que a introdución da Obertura non leve a engano: parece algo rabudo nos graves, pero deseguido un Allegro entra a chimpos dando paso a un tema máis lírico [«estilo-serea», dicía Clara] con algo do «Oberon» de von Weber. A coda irrompe señorial e bailable, con refachos de temas xa expostos. Recén casada, a parella Schumann vive un idilio. Lonxe quedan aínda momentos como a chegada do mozo Brahms ás súas vidas [e a súa mutua adoración con Clara] ou a perda de varios fillos.
Atentos a ese breve trío do Scherzo no medio dun trote en 6/8 misterioso e beethoveniano [con algo da súa 7ª sinfonía]: como sempre que se mencione a palabra scherzo no s. XIX… plop, aparécesenos Mendelssohn e o seu privilexiado oído para elfos e criaturas en xeral gráciles. Un trío que abre un manancial en Re bemol maior antes de regresar ao trote en Do sostido menor do resto do movemento, como un receso para dar de beber á cabalaría. De remate, unhas frases despreocupadas fíano ao 1º movemento.
Alén o Atlántico, Audubon captura paxaros vivos, píntaos en poses forzadas [matounos previamente] e revoluciona o naturalismo americano; tamén cara á 1841 Edgar Allan Poe publica «Os crimes da rúa Morgue», primeiro relato de detectives. E en Leipzig Robert, entusiasta e rebuldeiro, ensaríllase nun remuíño de violas para o seu 3º movemento, Finale, apenas detido por unha pasaxe central de frases subliñadas e fuxidas desde os contrabaixos.
Todo o bulebule contrapuntístico deste Finale conflúe nun coral. O pesimismo aquel do principio da sinfonietta foi asoballado por un carrusel de alegría a fume de carozo. Nunca saberemos como sería o movemento lento que o neno prodixio Robert Schumann podería ter escrito para ela [aínda que os temos noutras sinfonías dese ano]. A súa depresión severa, intentos de suicidio, esquizofrenia… todo iso róldao sen se acabar de manifestar por completo. Robert acaba de ser pai, venera á súa esposa, semella feliz. A súa música resulta adorable como un papafigo de Baltimore pintado por Audubon…malia sabermos que a ave se sacrificou a tal fin.
E Clara? Esa onda gravitacional que era Clara nunca abandonou a súa carreira como intérprete, nin mesmo embarazada nin logo de dar a luz dez veces.Trala estrea desta obra, no Nadal de 1841, vaille regalar ao seu esposo un Scherzo ao piano, en Do menor. É certo que, no diario que levaba xunta Robert [mmm, un diario común de parella: gran idea ou horror?], anotou esta frase tan demoledora como errónea -e escandalosamente aceptada-:
«Algunha vez crin que tiña talento creativo, pero renunciei a esta idea; unha muller non debe desexar compor. Ningunha foi quen de facelo, así que por que habería esperalo eu?»
Paradoxalmente, ela é o exemplo dun talento capaz de escribir partituras cunha man e arrolar berces coa outra.Os Schumann…ai, os Schumann!
Papafigo de Baltimore [Baltimore oriole], J.J. AudubonBÉLA BARTÓK [1881-1945]
Concerto para piano nº 3, en mi maior, Sz. 119 [1945]
Dedicado a Ditta Pásztory
«Béla, Béla Viktor querido…
Estou pensando que música comporía eu se soubese que me quedaba un fío de vida.
Nunca lerás estas palabras. Hoxe cumpro 42, sentada ao piano co teu agasallo de cumpreanos no atril. Aínda que Tibor [Serly] orquestrou os 17 compases finais, velaí están a túa sinatura, a miña dedicatoria…
Sei que che doía que a exploración radical, audaz da túa música non terminase de encaixar no gusto neoiorquino. Xusto agora que chegaban encargas aquí, agora que termina a guerra e seica regresariamos a casa, a Budapest! Sei que trataches de ser o máis neoclásico posíbel para min, deixarme algo co que facer fronte ás facturas. Nada demasiado virtuoso, algo lixeiro que poder tocar en concertos por este país. Custábache compoñer para min. Custábache compoñer xa.
Regaláchesme un seguro de vida en tres movementos. E é conmovedor.
Co 1º movemento desta partitura volvo a Hungría e imaxínote a ti, un pícaro precoz ao piano, introvertido e aleuto coma un paxariño de bosque. Así de ledo e solitario, bailando de flor en flor ou, no teu caso, de modo en modo, este «cromatismo polimodal» tan teu, amosando que a tonalidade aínda gardaba vastas tundras por explorar… Na coda ese paxaro-frauta fala co meu piano como eu agora contigo.
O 2º movemento é o meu favorito, non sei se cho dixera.Un Adagio religioso do meu querido ateo. Como tombarse na herba mentres atardece, sen présas.
Trato de estirar os harmónicos que escintilan entre branca e branca, seméllanme unha mensaxe en Morse por descifrar. Pero non hai nada oculto, só a pureza dunha pasaxe coral para un instrumento que a ti en realidade che gustaba máis percutido que un par de zocos danzando.
Por certo, volvendo aos paxaros: o noso Peter faloume dunha carta túa dende o sanatorio de Asheville, cando sufriches aquela recaída. Nela mencionabas cantos que te chegaban do xardín: un «rascador zarcero», un malvís ermitán, un malvís maculado… Nunca os oíras en Europa, só viven neste continente. Con que precisión imitaches o seu rechouchío no Nocturno do meu Adagio! Do meu pelo sacudín uns vagalumes imaxinarios…
Si, seino, está aquel «Himno de acción de grazas» [Heiliger Dankgesang] do Cuarteto en La menor de Beethoven aí, sobrevoando. El si se recuperou da doenza, así llo agradeceu á súa divindade…Pero a música non o cura todo.
Ataco o 3º movemento, tan vital, unha danza sincopada típica túa, nosa, e as teclas corrican entre os meus dedos como muxicas. Fuxo da orquestra, pero alcánzame. Apenas podías case comer, querido, de onde sacaches forzas para este vals folklórico axexado por… buxainas rabiosas? Penso na nosa vida xuntos e na túa morte, na miña tamén, Béla, a morte dos que amamos vólvese un centinela demasiado atento.
Grazas por este regalo de aniversario, é plenitude de vida e ganas de celebrala. Lévote onda min.
Un beixo de Ditta.»
Esta carta imaxinaria de Ditta Pásztory, viúva de Béla Bartók, reflicte -con certas licenzas- os intres vitais e pasaxes que balizan esta obra final do mestre húngaro, falecido en Nova York por mor de leucemia aos poucos días de rubricala. Incompleto quedou tamén un Concerto para Viola.
Este piano-paxaro e frautas-paxaro de Bartók seguro terían o seu sitio nesa illa Utopía do último traballo da islandesa Björk.
«A primavera chegou irremediabelmente. Con ela as aves volveron ebrias por completo e danme concertos que xamais oíra. Comezan con puty-puty-puty e rematan con novos rechouchiares. A secuencia segue creando e creando variacións.»
Carta de Béla Bartók ao seu fillo Peter Bartók dende o sanatorio de Asheville, Carolina do Norte, 1942
Sobre o canto do malvís pinto, un dos imitados no Nocturno do 2º movemento, o naturalista Henry David Thoreau escribiu:
«Sempre que un home o escoite, rexuvenece e a natureza volve á primavera; onde quer que o oia, é un novo mundo e un país libre, e as portas do ceo non se pechan ante el.»
ARNOLD SCHÖNBERG [1874-1951]
Noite transfigurada, op. 4 [1899]
Verklärte Nacht
Zwei Menschen gehn durch kahlen, kalten Hain; der Mond läuft mit, sie schaun hinein. Der Mond läuft über hohe Eichen; kein Wölkchen trübt das Himmelslicht, in das die schwarzen Zacken reichen.
Die Stimme eines Weibes spricht: Ich trag ein Kind, und nit von Dir, ich geh in Sünde neben Dir. Ich hab mich schwer an mir vergangen. Ich glaubte nicht mehr an ein Glück und hatte doch ein schwer Verlangen nach Lebensinhalt, nach Mutterglück und Pflicht; da hab ich mich erfrecht, da ließ ich schaudernd mein Geschlecht von einem fremden Mann umfangen, und hab mich noch dafür gesegnet. Nun hat das Leben sich gerächt: nun bin ich Dir, o Dir, begegnet. Sie geht mit ungelenkem Schritt.
Sie schaut empor; der Mond läuft mit. Ihr dunkler Blick ertrinkt in Licht.
Die Stimme eines Mannes spricht: Das Kind, das Du empfangen hast, sei Deiner Seele keine Last, o sieh, wie klar das Weltall schimmert! Es ist ein Glanz um alles her; Du treibst mit mir auf kaltem Meer, doch eine eigne Wärme flimmert von Dir in mich, von mir in Dich.
Die wird das fremde Kind verklären, Du wirst es mir, von mir gebären; Du hast den Glanz in mich gebracht, Du hast mich selbst zum Kind gemacht. Er faßt sie um die starken Hüften. Ihr Atem küßt sich in den Lüften.
Zwei Menschen gehn durch hohe, helle Nacht.
Noite Transfigurada
Dous seres pasean por un abatido, frío bosque.
A lúa vai canda eles, contémplana.
A lúa roda por riba de lanzais carballos
nin unha nube tolda esa clareza do ceo
polo que ascenden negras copas de árbore.
A voz dunha muller di:
«Levo no meu ventre un neno, e non é teu
camiño en pecado ao teu carón.
Cometín grave ofensa contra min mesma.
cría que nunca sería feliz
e devorábame o devezo
de algo co que encher a miña vida, a felicidade
e o deber da maternidade; así aventureime
así, tremente, deixei que un estraño
se abrazase ao meu sexo
e quedei encinta.
Agora a Vida cóbrase vinganza
agora que te coñezo a ti, a ti.»
Ela camiña torpemente.
Alza os ollos; a lúa roda neles.
A súa ollada escura afúndese na luz.
A voz do home di:
«Ese neno que levas no ventre
que non che pese na alma,
mira como brilla o Universo.
Hai un escintilar sobre o mundo
flotas xunta min neste océano frío
pero unha quentura vibra
do teu corpo ao meu, do meu corpo a ti.
Esa quentura transfigura a ese neno
por min, e meu ha nacer.
É por ti que un resplandor me invade
trocáchesme en neno a min mesmo.»
El aperta as súas cadeiras anchas
os dous alentos bícanse na brisa.
Dous seres pasean na vasta, rutilante noite
Tradución a galego de Estíbaliz Espinosa
A moral é iso que pode levar da pena de morte á risa de pena no pestanexo dun século. 120 anos despois, este poema [Verklärte Nacht] dun daquela célebre Richard Dehmel, xa non soa tan escandaloso como o foi no seu momento. Leámolo de novo: unha muller embarazada doutro cóntallo ao home que ama [pero, non se coñeceran despois do «pecado»? Foi infidelidade? Non queda claro; en calquera caso trátase como se fose un delito horrendo].
Unha contorna lunar, fantasmagórica, transfigúrase en beleza cósmica cando o home acepta ese nonato como seu. Deslízase outra idea -hoxe por sorte rexeitada ou en vías de-, enunciada pola propia muller: a súa vida sen fillos estaba baleira.Os protagonistas do poema son anónimos, poderían ser calquera.
Calquera, mesmo un músico vienés e xudeu de 25 anos, autodidacta a medias e namorado até as cellas da irmá do seu mestre [Alexander von Zemlinsky, «o home máis feo de Viena», segundo Alma Mahler] ata o punto de facer calquera cousa por ela: transfigurar o poema en música, transfigurarse a si mesmo, transfigurar a música do seu tempo.
No verán de 1899 o mozo Arnold coñece á que será a súa dona, Mathilde von Zemlinsky. En setembro comeza esta peza dun só movemento. Qué mellor ofrenda de amor que un discurso masculino que trascende as convencións morais do seu tempo, que se transfigura por amor, a gran transfiguración de dopamina, oxitocina, serotonina nunha epifanía hormonal.
Arnold Schönberg [logo transliterado/ transfigurado a Schoenberg en EEUU] aínda está ás portas do dodecafonismo sobre o que el mesmo teorizará. Resoa no aire o eco da Guerra entre Románticos. Como un deus Xano da música no frontispicio do s. XX, Schoenberg mira ao pasado de poemas sinfónicos como o «Don Juan» de Strauss [1889] e os de Liszt ou as turbulencias de «Tristán e Isolda». E tamén mira ao futuro: sen querer [cousas do seu oído autodidacta] introduce cara ao minuto 3:30 da Noite Transfigurada unha disonancia que o condenará: «coma se alguén collese a partitura do Tristán e esborranchase a tinta». Os críticos e os cotillas de Viena poñen os ollos en branco. E, bah, todo porque un acorde de novena invertida non existía. «Normal, como se vai a interpretar algo que non existe», retranqueará Schoenberg anos despois, tan de esguello como o retratou Egon Schiele. Escoitaremos esa disonancia hoxe sen decatarnos. Xa non soa estraño como daquela soaría: estamos afeitos a que existan acordes así. E claro, claro que existen.
Quen dá luz e sombra a este embrión do Expresionismo é a lúa, malia que non a mesma de anos despois no cabaret e a androxinia atonais de Pierrot Lunaire, obra que Puccini afirmou non entender pero considerou detonante de futuras conmocións artísticas.
«O rostro dun Pierrot conmovido non me conmove»
di un verso do poeta Cesáreo Sánchez Iglesias en Tempo transfigurado, que toma o seu título precisamente desta obra.
Pero esta música si quere conmover. Axitar, dar patadas como un bebé no seu útero. Sen caer no sentimentalismo, con pulso expresivo; hiper-romántica ata marcar o punto final do post-romanticismo, desfigurada, agridoce. E na súa estrea en Viena en 1903 apupada, como vilipendidado foi o seu compositor toda a vida, malia ser un clásico hoxe.
O escenario íspese: orixinalmente un sexteto de corda -hoxe interprétase case sempre a versión para orquestra de corda posterior – que comeza cun fraseo denso, cativador: a 1ª das 5 seccións que xunto coa 3ª e a 5ª, transitan por unha natureza épica. Sae a lúa entre bambolinas, nas butacas baleiras xermolan árbores sombrizas, sopra un aire que xea as cordas lánguidas de crina.
A 2ª e a 4ª seccións son respectivamente as voces da muller e o home: en si bemol menor a confesión desolada da muller, e hímnica a do home «cuxa xenerosidade é nobre coma o seu amor», en palabras do propio Schoenberg nas notas ao programa que el escribiu contra 1950.
A estrutura é estrófica, porén o poema acabou por repugnar ao compositor: explicou que a súa intención era unha música pura, expresión de estados de ánimo, e non tanto seguir un guión. Na sección final transfigúrase a corda: por momentos soa a arpas, elevouse dende o Re menor inicial ao Re maior da apoteose amorosa. A plumaxe irisada funcionou: Mathilde e el casaron.
Schoenberg escribiu anos despois en Harmonierlehre: «a comodidade págase coa superficialidade». El nunca foi cómodo, senón un disruptor de modernidade: entallou sombras no material de partida. A súa música dálle relevo a un poema que pasou de moda. Ilústrao malia estar morto, como Audubon ás súas aves.
Tras varios anos sen publicar un libro de poesía individual en galego, acaba de saír na flamante Aira Editorial«Curiosidade», unha reivindicación do osíxeno da ciencia e da poesía como parte da nosa maneira de estar no mundo, dar coa lingua e coa palabra, abrazar o estraño, curiosear no que somos nós e no que NON somos nós. E facelo con empatía.
Tamén unha reivindicación do invisible ou invisibilizado, as voces de muller na ciencia e na literatura e a súa forza e mutación. As ilustracións arrebatadoras – entre steampunk, anatómico e mutante- e absolutamente xeniais [son moi fan, que lle queren] son de Celsius Pictor.
Concibido como libro de peto, sae na colección exquisita «Fina Rei», dedicada a voces de muller, abandeirada polo nome dunha reposteira galega anovadora e sensorial. Un orgullo [e toda unha sinestesia] mesturar chocolate con lectura. Pero si, ambos son praceres ás veces moi privados!
Podedes adquirilo nas librarías do país ou ben na rede, por exemplo aquí: Aira das Letras.
É todo un luxo para min contar cunha edición así. Pasen e vexan -e lean-:
Tiña que escribir sobre a Sorpresa de Haydn, a súa sinfonía 94 no ciclo de Londres, e había tempo que eu tamén pensaba nunha sorpresa. Quen escribimos Notas ao Programa adoitamos falar de homes o 99% das veces. Lóxico, apenas se programan mulleres compositoras -malia existiren-. No entanto, cando me documento sobre as vidas deses XY, aparecen XX a moreas. Mulleres ás que aman, ás que aborrecen, mulleres coas que casan, coas que non casan, mulleres contemporáneas cun talento que fica eclipsado, mulleres das que non sabemos. Mulleres coas que se escriben. E este programa da temporada da OSG brindábame unha lambonada: tanto Haydn como Chaikovski escribiron profusa e prolixamente a mulleres relevantes na súa vida. Por que non facelas falar tamén a elas?
No caso de Chaikovski podes ler a correspondencia entre el e a viúva von Meck, a súa mecenas, aquí mesmo, en ruso e en inglés [bueno, en realidade lerás só as cartas del, as dela non están accesibles ao público]. Quixen que a fascinante viúva Nadezhda von Mecktamén contase cunha voz e non só cos cartos que tod*s sabemos que tiña, e quixen que Marianna von Genzinger tamén tivese voz e non só unha familia nobre: que ambas expresasen o seu talento e sagacidade mediante cartas apócrifas, si, pero que ganchillan un fragmento das súas vidas e desvelan, ademais, detalles sobre a obra que se vai escoitar no Pazo da Ópera da Coruña. Detalles musicais e detalles vivenciais vencellados a artistas aos que coñeceron e cos que se trataron de ti a ti.
Se queres máis, podes botar un ollo aos pdf de todas as Notas dos Programas de Man da Orquestra Sinfónica de Galicia que fun escribindo ao longo de 8 tempadas clicando aquí.
Sinfonía nº 94, en sol maior, Hob. I/94 «A sorpresa», 1791
É posible anticipar unha sorpresa e pretender que siga sorprendendo? Esta sinfonía, hit do periodo londinense do compositor vienés, é coñecida polo seu «spoiler» o cal nos predispón á alerta, como a nenos de viaxe: «é esta a sorpresa?, falta moito?»
«A Sorpresa» é un dos seus alcumes. Outro, máis axeitado, «a Sinfonía do golpe do timbal»[ Sinfonie mit dem Paukenschlag]. Ninguén como Haydn para interpelar á súa audiencia: regatea o predicible, o incómodo. Un mestre da atención intelixente, do que hoxe alguén vendería como «escoita activa».
Para expor este programa boto man dun recurso: un intercambio de cartas imaxinarias entre Maria Anna von Genzinger [esposa do médico do Príncipe Esterházy, a cuxa corte tamén pertencía o noso músico ] e o propio Haydn. As súas relacións, só epistolares, foron fecundas e significativas entre 1789 e 1792, ano en que ela finou aínda nova.
Aclaro que estas cartas son ficticias [non os seus feitos; así mesmo, presentan anacronismos como Internet ou a tarta Sacher] e serven ao propósito de acompañarte por esta vivaz peza de reloxería dun sesentón [con espírito sesentañeiro] que se resetea cun cambio de aires, de público, de prestixio. Afortunado Haydn e, por que non, se cadra el mesmo o primeiro sorprendido.
Londres, 1792
A miña nobre e respectada Frau von Genzinger,
Lembras cando non hai apenas dous anos che escribía que me sentía un pobre rapaz desamparado, añorando tempos pasados, as súas festas…? Oh, o meu ánimo cambiou tanto como as nubes sobre o Támesis desta urbe que con tanta hospitalidade me acubilla.
Si, miña venerada Marianne, o éxito inglés faime sentir pleno! Como saberás, o meu contrato co empresario J. P. Salomon era por dúas tempadas en Londres. Culminamos a primeira e con esta flamante primavera ás portas estreamos sinfonía.
Canto me compracería que a escoitases, queridiña, seguro que poderías arranxar algo para tocar ao pianoforte e deleitar aos teus pequenos! Mándoche unha ligazón para que a escoitedes. Desprende humor, suspense… e un chisco de morriña. Aquí ovacionárona!
Polo demais a miña vida social segue atarefada, así que desculpa se abrevio estas letras: debo poñerme a perruca, maquillarme e sentarme ante a partitura sen dilación – xa sabes que non me inspiro en zapatillas–. Imaxina, o mesmo Herschel, un músico nomeado Astrónomo Real pola súa Maxestade, convidoume ao seu Observatorio non lonxe de Londres. Espiar estrelas, planetas! Que che parece, querida? Non soa tan exquisito e inesperado como a propia Creación?
Ben pensado, xa vivo como unha estrela aquí, radiante ao compartir estes momentos cun espírito delicado e talentoso coma o teu. Saúda aos teus amados meniños de parte de «Papa Haydn» e o meu maior respecto ao teu esposo Leopold.
Teu atentísimo Q.B.A.M,
Franz Joseph von Haydn
Meu moi admirado Herr von Haydn,
Nestes días fixo tan mal tempo en Viena que agradezo esas boas noticias dende as illas. Escoitei a súa flamante Sinfonía esta mesma mañá e xa lle adianto que me debe vostede unha vaixela de café.
Cos primeiros compases do Adagio-Vivace detíñame cos óboes, coma se me fixesen unha pregunta. E que ganas de seguir escoitando! E esa modulación até o tema, unha das súas moitas trasnadas coa tonalidade! Sempre tan ambiguo e pillabán, meu afable mestre, non hai quen pille a un vienés nun renuncio! Cando o cría tráxico sen remedio… zas, era todo máscara!
Estou afeita aos sobresaltos nas súas obras, son coma sentarse enriba dun resorte deses xoguetes para crianzas. Pero esta vez excedeuse! No Andante estaba cantaruxando Twinkle, twinkle little star cos meus fillos –non me negará terse inspirado nesa cantarela–, servíndome unha cunca de café ben quente para acompañar unha Sachertorte e con semellante estrondo de timbal alá foi a cafeteira sobre as cuncas! Rímonos a esgalla, pero a louza amaño xa non ten. Como se lle ocorreu unha moufada tras eses compases, se me permite, algo aburridos? Sospeita que se lle dormen na platea? Quere acabar con alguén dun infarto? Seica co seu pupilo, Pleyel, tamén en Londres con ánimo de rivalizar?
Coas irisadas variacións do resto do movemento recollemos a porcelana rota. Os meus fillos pasárono bomba finxindo tocar trompetas e tambores. Xulgo un acerto incluír os bronces nunha sección lenta, dálle vigor. Sei que lle afagará sabelo.
Bailamos descalzos o Ländler do minueto. Co Finale sentámonos todos despeiteados a tomar café frío. Topeime cunha crítica desta Sinfonía súa nun diario londinense e a miña doncela Rhian, que é galesa, tradúcema:
«Podería non ser inapropiado comparar a Sorpresa coa escena dunha fermosa pastora que, adormentada polo rumor distante dunha fervenza, leva un susto polo disparo repentino dunha escopeta de caza.»
Mmm, creo coñecer o seu carisma burlón …Unha escopeta de caza? Unha botella de espumoso diría eu, señor, ou uns fogos artificiais! Imaxínoo a vostede en recepcións con cabaleiros e damas pálidas facendo virar as súas antucas; case o vexo recibindo o seu doutoramento honoris causa en Oxford moi solemne, ah, si, pero coas fazulas acesas e a mente nun scherzo.
Encantaríame gozar dunha etapa de viaxes creativas coma a súa pero o meu sitio, como sabe, está aquí en Viena, a carón do meu esposo. De cando en vez no piano dou renda solta a unha inspiración que até me evade das miñas obrigas familiares; chégome a sentir como nese lenzo dunha artista francesa, Marie-Guillemine Benoist, A inocencia entre o vicio e a virtude. Coñéceo? Compuxen unha sonata inspirada nel, talvez se puidese escoitala apreciaríaa…
Coa máxima veneración e agarimo,
Marie Anna Sabina von Genzinger
PIOTR ILICH CHAIKOVSKI [1840-1893]
Concerto para violín e orquestra, en re maior, op. 35, 1878
O sensible Piotr perdera a súa nai sendo adolescente e aquela muller de rutilante fortuna, a viúva Nadezhda von Meck, apareceu na súa caixa de correo para ofrecerlle non un amorío senón un colo económico e lambiscada intelectual. A relación foi por veces veces tensa, nunca resolta carnalmente: como saben as guionistas de series, o truco para que algo dure. Platónica até o punto de que, unha vez terminado o padroádego financeiro, ambos seguiron misteriosamente unidos e faleceron con meses de diferenza.
Intercambiaron máis de 1000 cartas entre 1876 e 1890 e algunhas fotos, se ben o «Instagram» da época era lacónico. Albiscáronse unha vez, de lonxe. Entrementres, Chaikovski acepta casar cunha alumna crendo «solucionar» así unha homosexualidade tratada como delito daquela. Tratou de suicidarse.
Aos 3 meses sepáranse e el retírase a Clarens, na Suíza. Acaba de terminar a Cuarta Sinfonía, a ópera «Evgeni Onegin» e un matrimonio fake. Acompáñao un violinista, Iosif Kotek. En poucos días Chaikovski enreda este concerto sísmico e decide dedicarllo a outro virtuoso, Leopold Auer, talvez para acalar a unha sociedade homófoba.
Auer cualificarao de «intocable» pola súa dificultade extrema, e estrearao en Viena A. Brodsky en 1881. Co seu habitual vitríolo, o crítico Hanslick dedícalle esta sinestesia: «fede ao oído».
[Non concordarían con el os directores Radu Mihăileanu, o chinés Chen Kaige ou o músico Bill Conti para as cintas «O concerto», de 2009, «He ni zai yi qi» [Xuntos, de 2002] ou «Elixidos para a gloria», 1983, respectivamente, que no século XX empregaron fragmentos deste concerto como banda sonora. En «O Concerto» é de feito un dos fíos conductores da trama, o do título].
Chaikovski escribe semanalmente á súa invisible mecenas, pero estas notas compleméntanse coa licenza literaria de dúas cartas ficticias entre ambos. Unha aproximación diferente a este hoxe célebre concerto, que comezou como parrulo feo ás beiras do Lago Leman.
Clarens, marzo-abril 1878
Canta ledicia me proporcionan as súas cartas, prezada amiga Nadezhda Filaretovna, nestes días de desxeo. Compoñer aquí é un pracer, entre andainas salferidas de floriñas silvestres e, malia que me segue a preocupar se haberá guerra en Rusia, a eclosión da primavera e os fraseos do meu concerto para violín absórbenme case por completo.
Aposto a que este concerto será do seu gusto, algo diabólico. E non me lembre o seu ateísmo: escribino só para mans de diaño. Como sabe, a miña formación foi ao piano; é o noso bo amigo común Iosif quen me asesora. El tróuxome a Symphonie Espagnole, de Lalo: seduciume ese non profundizar demasiado senón deixarse levar pola beleza das melodías. Así me estou deixando levar eu.
Dividino en tres partes. Talvez substitúa a sección lenta por unha Canzonetta, seguindo o consello de Modest e mais Iosif.
Unha introdución orquestral inflámase e deixa paso á cadenza do olímpico violín cara ao tema principal. O violín é un instrumento que vexo como un amigo ou como un inimigo, non sei, debe de ser unha das miñas neuroses, queridiña. Non me cortei nin un pelo e deixeime levar por corgas serpeantes, escaleiras que descen para ascender, remuíños de follaxe e gomos de amendoeira, rápidos e relanzos, tormentas e tornados. O heroe solista debe atravesalos todos e avasallarnos no clímax final.
Non creo a ningún violinista no mundo quen de acometer este 1º movemento sen suar a chorro pero é lei de vida: ninguén se enfronta ao destino, o fatum, sen se esgotar.
Seu afectísimo,
Piotr Illich Chaikovski
Meu queridísimo amigo, tan coñecido coma descoñecido,
Como ben sabe descreo do matrimonio, e dillo alguén que deu a luz 13 criaturas. Creo no entanto na unión de dúas almas afíns, como son a súa e a miña. O correo, a súa música e a miña solvencia permítennos esta relación estraña e aérea como ese violín que sinto no seu concerto, coma un paxaro das neves, un snegir capaz de voar das montañas suízas a Moscova.
Reclínome mentres escoito esa sublime Canzonetta pola que optou para o 2º movemento. Xa sabe que a miña primeira impresión da súa fantasmagoría para violín foi nefasta. Con todo, esta melancolía co violín en sordina, como velado, afastado, recórdame a nosa amizade velada, afastada. E non menos estimulante, coma un bo viño. Seica non ha concordar comigo, vostede sostén que a música é revelación, non embriaguez. Pero, ai, déixeme saborear o meu oporto e o meu fatum!
Pensaba vostede en alguén con esta Canzonetta, benquerido Piotr Ilich? Alguén amado, alguén imposible? Prefiro non sabelo. Como lle dixen no seu momento, aborrezo á súa ex muller por facelo a vostede infeliz, pero aínda a aborrecería máis se lle tivera feito feliz.
E dime que compuxo este movemento nun só día? Carpe diem, amigo! Deixeime levar nesa góndola da transición ao 3º movemento, sen me decatar, leda coma unhas campaíñas de zorra. E aínda que me atopaba soa, sen máis compaña có meu samovar e a nova novela de Tolstoi, sentinme no medio dunha gran festa. Incómoda ás veces, confeso, non son devota da troula nin do vodka. Demasiada Rusia escoito aí, demasiado trepak. Algo bota vostede de menos desta terra dura.
«Rusia! Rusia! Véxote, véxote dende este prodixio que é o meu marabilloso arredamento!», como escribiu o gran Gógol dende Italia en «As almas mortas». Identifícase?
Deséxolle toda a sorte a este caramelo envelenado para virtuosos. Oxalá eles ou elas lle dean longa vida. Non sexa malo e escríbame doutros temas. Falemos da Tatiana do seu Onegin, de se o vai estrear Rubinstein.
Con afecto e fervor,
Nadezhda von Meck
BÉLA BARTÓK [1881-1945]
Música para corda, percusión e celesta, Sz. 106, 1937
Que as matemáticas son o alfabeto do Universo é unha das citas máis repetidas de Galileo. A idea de traducir a natureza imitando os seus patróns matemáticos agrela de xeito intuitivo na música e formalízase sobre todo no s. XX, con I. Xenakis.
Cara a 1905, no seu percorrido por bosques e aldeas húngaras como etnomusicólogo [a fermosa profesión que se inventou] é probable que Béla Bartók apañase, ademais de melodías populares, piñas caídas. Dise que no seu estudo sempre había. O crecemento nas brácteas de piña –como o xiro da nosa galaxia, a Vía Láctea– segue un deseño de espiral logarítmica. Viuse nela a unha logarítmica especial, a do número áureo: φ ou Phi.
É certo que a sucesión de Fibonacci rexe na disposición de inflorescencias, sementes de xirasol ou a famosa piña, así como noutros patróns de crecemento. Con todo, non hai evidencias de que Bartók compuxese calculando o número áureo ou Fibonacci. Era un músico introspectivo con trazos de Asperger –ou así o radiografou D. Cooper nunha biografía recente– e de xenio meticuloso.
E abofé que a súa música pode ser cerebral; pero qué hai de malo niso se toda espontaneidade, curiosidade e paixón non nacen senón no cerebro.
Unha das obras que sustenta esa –permítome o escepticismo– lenda matemática en Bartók é a «Música para corda, percusión e celesta». Encarga do suízo Paul Sacher, magnate famacéutico ademais de músico, tres anos antes de que Béla e a súa dona, a pianista Ditta Pasztory, emigren aos Estados Unidos.
O resultado impacta. A atmosfera que nos fai respirar é doutro planeta. Cóidase a disposición espacial [a escoita binaural en sala é idónea]: dúas orquestras de corda separadas por piano e celesta. Coma un concerto grosso do Barroco. Dos catro movementos, o primeiro explora unha obsesión pola simetría. Os seus 88 compases [88 como teclas nun piano ou constelacións recoñecidas pola IAU, belas pero meras coincidencias] conforman unha fuga, de La a La. Lenta fuga de caracol. Abren violas con sordina e a elas volverase.
Os meandros melódicos e harmónicos desembocan nun clímax a partir do cal repréganse sobre si mesmos, telegrafados por unha celesta alieníxena. Os defensores da sucesión de Fibonacci aquí lémbrannos que 89 pertence á secuencia [88 compases + 1 de silencio], e tamén o 55, o compás do clímax. 89 / 55 = 1’61818… é unha aproximación a Phi, o número de ouro.
O 2º movemento en forma sonata é unha danza vertixinosa sobre un piano mallado coma un tambor, alixeirado polo pizzicato, alternancias no compás e timbais telúricos marcando a entrada a arpas e xilófono.
E será o tintín do xilófono o que abra o 3º movemento. Unha frase palíndromo como o é todo este Adagio [ABCDEDCBA]. Grilos dun crepúsculo baixo primeiras estrelas? Ao compositor gustábanlle os insectos e este nocturno poboado de voos e vida á esculca é magnético. Unha maxia intrigante, glissandi de timbal, arpa, celesta e piano como constelacións nun outeiro ás escuras…
E si: imaxes de Jack Nicholson tolo perdido no hotel nevado de «O Resplandor», do filme de Stanley Kubrick de 1980. É unha das súas pezas musicais máis desacougantes.
Bartók garda para o Allegro molto final ao compilador de bailes labregos, aquí case imposibles de seguir, transfigurados: un ritmo búlgaro compite co tema do 1º movemento, enriquecido e conmovedor, coma o pebideiro rotatorio dun xirasol nas campías dunha galaxia espiral.
O damasquinado de celesta, arpa, xilófono, piano e timbais fía nesta obra unha textura sonora abisal, de ritmo inimitablemente «bartók» [nada que engadir], pero de estrutura non menos extraordinaria: xogos coa simetría, palíndromos e, talvez –son conxecturas– cifras douradas ocultas nunha humilde piña de bosque.
Brunch con ghato branco en Son Oliver, Palma de Mallorca. Mohamed Ahmed Bennis charlando con Esteve Plantada
Hai dous anos o XVIIº Festival de Poesía de la Mediterrània púxome en bandexa non só a figura prismática de Ramón Llull –a quen estivo dedicado ese ano– senón tamén a poética de varias voces vencelladas por ese Mar común. Na illa portento de Mallorca. E baixo o chamado irresistible e o carisma de Biel Mesquida. Un dos encontros máis luminosos da miña vida [nun dos momentos vitais máis lúgubres].
Dende Tetuán –unha miraxe de pergamino que lembro dende o bus cara aos azuis glaciais de Chefchaouen, nunha viaxe de hai moitos anos– achegouse o poeta Mohamed Ahmed Bennis [Tetuán, 1970].
Adoito traducir sempre un par de poemas dxs compañeirxs cos que coincido nos Festivais. Como agasallo para eles e para min mesma, a ver como soan. Mohamed brindoume este poema en árabe e mallorquín para eu o traducir a galego e castelán.
Et voilà:
Mohamed Ahmed Bennis
قليلاً إلى الخلف
محمد أحمد بنيس
،لآخر مرة يبوح الدولاب .قبل أن يملأ أوصالنا برطوبة حواسه
،لآخر مرة يُرينا كيف ذبح .كُلَّ أحاديثنا التي اختلسها لثلاثين عاما
لم ينتبه أحد يوما لذكرياته ،التي صانتها العائلةُ ،وتركتها تسرح من بيت إلى بيت ولا لأبطال القصص الذين آواهم طويلا .مثل أبنائه
شاخ الدولاب .وملأ العائلةَ بأحفادٍ آخرين
،ها هو يودع الجميعَ وينزل متخفيا .في هيئة أخشابٍ تحتضر
Un pouco atrás
Por última vez,
o armario confesou
antes de enchernos as entrañas coa humidade dos seus sentidos.
Por última vez
amósanos como degolou
todas as discusións que nos roubou durante trinta anos.
Ningún enfeitouse dos recordos
que a familia gardou
e deixou vagar dunha casa a outra,
nin dos heroes das historias
que acolleu, como se fosen
os seus fillos.
O armario avellentou
e deulle outros netos á familia.
Aquí despídese de todos
e desce con disimulo
en postura de madeira que agoniza.
Tradución a galego de Estíbaliz…Espinosa
Un poco atrás
Por última vez,
el armario confesó
antes de llenarnos las entrañas con la humedad de sus sentidos.
Por última vez
nos muestra cómo degolló
cada discusión robada durante treinta anos.
Nadie se engalanó con los recuerdos
que la familia guardó
y dejó vagar de una casa a otra,
ni de los héroes de las historias
que acogió, como si fuesen
hijos suyos.
El armario envejeció
y le dio otros nietos a la familia.
Aquí se despide de todos
y desciende con disimulo
en postura de madera que agoniza.
Traducción a castellano de Estíbaliz…Espinosa
Asistentes e organizadores do XVIIº Festival de Poesía de la Mediterrània, abril de 2015. Mohamed Ahmed Bennis é o primeiro de abaixo pola esquerda
Penduro a tradución a castelán de «Os poemas da Bela Dormente», un ciclo de 4 textos publicado no ano 2001 no meu libro -orama, orixinalmente en galego.
Dedicara cada poema aleatoriamente a 4 mulleres moi achegadas a min naquela altura, 4 amigas.
No subtexto, a intención era deseñar unha xenealoxía do feminino, unha xenealoxía do cromosoma XX, no que collían mulleres invisibles, sabias, bestas e tamén certa masculinidade ou androxinia.
verso tatuado
LOS POEMAS DE LA BELLA DURMIENTE
Estíbaliz…Espinosa, 1999
en galego no libro -orama, colección Tambo, Deputación de Pontevedra
l a b e l l a i n s o m n i o
Soy
aquella
costilla abandonada en los maizales
de vientre redondo como vientre de manzana
de manos imposibles
acabándose
Soy acabándome. Y acabada nazco
como nace el mar del río que claudica:
Soy la que se amplía la que se escupe
la que durmió mil años y fue despertada.
Soy la que hoy
difunde sus manos
su palabra se curva como un fino horizonte
sucesivo amarrado a ella misma
Soy la expulsada que miró atrás
la espigadora con la lactancia a hombros
la virgen ciega
la desangrándose
la brizna de hierba
la que trasiega el agua
Soy comprometida siempre desde antes de nacer
soy la novia de cristo y de anticristo
la negación del alma y del entendimiento
la comensal de la niebla
Soy la condenada a un guante
la levantada en chapines a medio metro del mundo
la que camina detrás
con pies cosidos al habla
la sal que vuelve al agua
nada más nacer
y el sexo bordado
La infatigable con lámpara de aceite
la que nunca dormía
y durmió tres mil años
Soy la rostro, la cicatriz y la espera
soy una espejo tranquilizando a mentiras
soy la raptada
la botín
la obsequio
soy la alianza entre dos pueblos rivales soy la promesa de un gran imperio
la llave que seducirá al tirano la peluquera que traicionará al forzudo soy
la causa final de un asedio y de un libro
la despechada que huirá amante
la indeseable ansia
la que no sabe
La que siempre habla para que escuche el aire
la que siempre escribe para la arena sucia
la asimilada a todos los animales inferiores
la nobel indotada para la academia
la que se deja bigote para leer a aristóteles
la mil una del harén
tú misma
La veneno administrado sabiamente
la soldado que se oyó en sueños salvadora de la patria
la ígnea y la océana
y, cómo no, la loca
la doña juana la juana inés emily christine etheria
judith lilith sarasvati eva
ono no komachi
la maría la yahvé dios
la buda
Soy la compradora compulsiva de compresas
la que rompe tazas
y tiene joroba.
La inclinada sobre el vertiginoso tapiz del tiempo para que no ocurra
y descose
y deslee
y desenuncia
y descalla
La que lo desdeja todo.
La vientre que desde siempre empuja.
La violencia
hecha cabello.
Soy la profundamente habitante
soy de un reino que es apenas este mundo
Y al fin debo decirlo:
Soy la que soy.
Y sigo siendo
para Estefanía
l a b e l l a d i c e h o m b r e d e s í
Si dijese de mí un signo diría puntos suspensivos
diría tronco esperando hacha
diría abultamiento
y medusa diría
y diría luego quién
y luego añadiría cómo
en dónde o por qué o hacia dónde
se mueve esta mitad por la tierra
como si rabo de lagartija seccionada
si cabeza parpadeando ante su guillotina
si tronco de gallina buscando su pico entre la muerte
las cuestiones infatigables que no caben en mano en pregunta
Si dijese de mí un fruto manzana diría
así de alta y paraíso me nombro
así de madrastra y hespéride
así de hija de guillermo tell
Todas las ecuaciones permiten mi nombre
pero fue difícil hasta hoy conciliarlas
Duermo con mi sangre vuelta hacia atrás
hacia los sacrificios donde se concita el sueño
Mi cuerpo que inspiró tanta vasija
mi forma contenedor del mundo
el mundo hecho de mí y con un cuerno
con un sol
con la lengua brutalmente fuera
Hay varón en mí hasta la curva de la última uña
bajo la cual late el dedo que tanteó tanto sonámbulo huso
tanta droga para calmar las ansias
la voluntad ingobernable
hambre de salir junto al filósofo el navegante
el mago el contador de estrellas
el tahúr el contrabandista
la sed deseo de abandonar un lecho largo como el semen de un príncipe
El hombre es mitad dios
La mitad de la mitad es poca cosa
Tanto hay de mí en ella
la bella
ojerosa medieval cumpliendo un plazo
hasta levantándose con su bombilla y su hormona
hasta su jaqueca y su sari son mí
sus pechos colgando su muñeca doblada
empuñadura trizando urnas
sus aros al cuello sus platos labiales
para multiplicar pretendientes
y no olvidemos su radiactividad
ni sus escarificaciones
sus escarificaciones que son
como puntos suspensivos en la abierta boca del hombre
para Bea
l a b e l l a d i c e b e s t i a d e sí
careciendo de término medio
del lupanar al palacio
del baño de venus a la lepra
de lilith a santa teresa
de celestina a dama del unicornio
de beatriz a meretriz de línea a punto de templo a arena
de hipatia de alejandría al polvo
de telescopio a cometa
de rita hayworth a la regenta
de diosa blanca a gran cerda
lagarta bicha comadreja
loba arpía zorra coneja
solitaria circe
con su hueco en la marea
de todos los nombres del señor cohen
a todos los filmes del señor allen
de la niña del reverendo a lesbia nuestra
del hada melusina a mesalina
a la mescalina y a la dulce neus
en extremos vivo y amo porque mi razón no ha razón sobre el mundo
nací lágrima sin saber qué hacía aquí
nací bestia sin espejo
sin marcos de esta especie
burla a la mediocridad
maquiavela entre la razón de estado y la manzana podrida del cesto
de berenice a ligeia
de la belladona a la odalisca
walquiria geisha
concubina
yegua que irrumpe en un cuadrado onirismo
de aquí allá de arriba abajo
de lo a la
y serpienta
hueva
esperma
alma
fuega
careciendo de fin
intensamente
para Sandra
l a b e l l a s u e ñ o
Y bajo el dulcísimo dosel de ese marco sin estrellas
cuántos sueños no tendría la bella
la eterna
la muda
doncella
la ciega
lacrimosa
madura
la pálida
la ablada
la oscura
A estrea inminente da película Loving Vincent e este gif cautivador fixéronme lembrar un estupendo artigo do astrónomo John C. Barentine que traducira a galego hai un ano para a Agrupación Astronómica Ío. No texto, un dos ceos nocturnos de van Gogh, entre outras pezas de arte occidental, serve para dar conta de algo que antes era moi común nas nosas cidades e hoxe vai en fugaz retroceso. Curiosamente, este gif-teaser exprésao sen querelo.
«La noche estrellada», de Vincent van Gogh, es el ejemplo clásico de cómo un cielo nocturno oscuro inspira la creatividad
Hasta no hace mucho, y durante toda la historia de la humanidad, nuestros antepasados experimentaban un cielo cuajado de astros: una noche estrellada inspiradora de ciencia, religión, filosofía, literatura y arte. Lamentablemente, nunca conoceremos las grandes obras de arte que hemos perdido a causa de la contaminación lumínica.
Disfrutad de estas hermosas obras de arte inspiradas por firmamentos estrellados y tomad nota de cómo ayudar a inspirar a futuras generaciones para que inventen, creen y sueñen.
Artista desconocido, principios del s. XV
Paisaje con clérigos estudiando astronomía y geometría y mostrando esferas armilares, brújulas…
En tanto que Europa iba saliendo de la «edad oscura» y el Renacimiento alumbraba la innovación en ciencia, tecnología y arte, los hombres y mujeres educados comenzaron a observar el cielo nocturno a través de ojos menos temerosos.
Durante este período, la civilización occidental avanzó significativamente en su comprensión del mundo natural. El cielo nocturno del Renacimiento era límpido y se hallaba libre de la influencia posterior de la luz eléctrica, varios siglos posterior.
¿Pueden los cielos iluminados de las ciudades de hoy inspirar a la gente a hacerse las grandes preguntas de mentes como la de Copérnico, Kepler, Galileo y Newton?
Lieve Verschuier, 1680, Óleo sobre lienzo
El gran cometa de 1680 sobre Rotterdam
Dos siglos después del Renacimiento, una Era de Iluminación dio comienzo en Europa. Guiada por intelectuales, y enfatizando razón e individualismo por encima de la tradición, la Ilustración vio crecer a pasos de gigante el influjo de la ciencia y la exploración.
El cielo nocturno siguió inspirando asombro, pero incorporó también una saludable dosis de investigación y escepticismo. Aquí, el pintor holandés Verschuier representa una multitud en Rotterdam contemplando el cometa Kirch, uno especialmente brillante que apareció cerca del Sol en diciembre de 1680. Esas gentes se asombran con el firmamento, sí, pero no parecen temerlo en absoluto.
Una panorámica semejante del Rotterdam actual mostraría un cielo no menos naranja, debido al halo procedente de la contaminación lumínica. ¿Acudirían los habitantes de la Rotterdam de hoy a contemplar una vista así?
Artista desconocido (atribuido a Philipp Florinus von Pfalz- Sulzbach), 1705
Astronomía
A comienzos del siglo XVII, los astrónomos orientaron por vez primera los telescopios hacia los prístinos cielos nocturnos de Europa, haciendo observaciones de fenómenos celestes nunca antes vistos. Su trabajo literalmente removió cielo y tierra, poniendo fin a las viejas ideas que situaban la Tierra en el centro de un universo inmóvil.
Sin el obstáculo de la contaminación de luz, los científicos del momento podían realizar investigación astronómica con relativa facilidad, incluso desde las capitales más pobladas de Europa. A los astrónomos y astrónomas modernas no les queda otra opción que viajar lejos de la civilización –el espacio exterior incluido– para tener acceso a panorámicas nocturnas como las de entonces.
Frederic Edwin Church, 1860 (Imagen cortesía de Judith Filenbaum Hernstadt)
4. El meteoro de 1860
El fenómeno del cielo nocturno se convirtió en tema recurrente para artistas bien entrado el siglo XIX, en algunas ocasiones inspirados por eventos históricos contemporáneos. En la tarde del 20 de julio de 1860 un meteoro se fragmentó mientras rasgaba la atmósfera de la Tierra, provocando un «desfile meteórico» que inspiró este cuadro y el poema «Año de meteoros» (1859-60), del gran poeta norteamericano Walt Whitman.
Quizá Whitman observó este meteoro de 1860 en Nueva York o muy cerca. Hoy día, tan sólo los fenómenos más brillantes del firmamento pueden verse bajo los cielos contaminados de luz de NYC. Entre el brillo de sus desfiladeros de cemento, acero y cristal, ¿se molestarían los habitantes de la Nueva York actual en pararse a mirar otro bólido radiante?
Vincent van Gogh, 1888
Noche estrellada sobre el Ródano
El cielo estrellado fue un tema predilecto de Vincent van Gogh, quizá el más célebre de los pintores impresionistas de finales del siglo XIX. Su admiradísimo lienzo «La noche estrellada» (1889) se ha vuelto tan recurrente en la cultura pop que a veces eclipsa otros trabajos de van Gogh igualmente fascinantes en los que aparece un firmamento nocturno, como es el caso de «Noche estrellada sobre el Ródano», reproducido aquí.
Sus lienzos de paisajes nocturnos enfatizan impresiones cromáticas de la noche celeste y de la iluminación artificial exterior, una novedad en su época. ¿Qué paleta de colores escogería van Gogh para representar hoy el cielo con contaminación lumínica sobre el Ródano?
Edvard Munch, 1893
La noche estrellada
Con el siglo XIX llegando a su fin, un cada vez mayor número de artistas rechazaba el realismo renacentista e ilustrado a favor de estilos pictóricos más expresivos. El color, la tonalidad y el estado de ánimo se valoraban más que las representaciones literales de personas o lugares reales (o imaginados).
En «La noche estrellada» Edvard Munch, conocido por su clásico sobre la angustia, «El grito» (1893), descarta las calidades más pintorescas de la noche a cambio de las emociones que ésta suscita en él.
Compara «La noche estrellada» de Munch con la panorámica nocturna del río Ródano (arriba), pintada apenas cinco años antes. Munch prefiere la oscuridad, en tanto que van Gogh plasma los reflejos de las incipientes luces artificiales urbanas. ¿Hasta dónde tendría que viajar hoy Munch para pintar cielos muy oscuros?
Georgia O’Keeffe, 1917
Noche a la luz de las estrellas
El Oeste norteamericano ha inspirado a varias generaciones de artistas por su carácter salvaje y virgen. A Georgia O’Keefe le encandiló el atractivo del Oeste. Si bien sus paisajes de Nuevo Mexico le otorgaron más fama, los trabajos tempranos de O’Keefe muestran intentos de capturar el espacio y la grandeza de los cristalinos cielos nocturnos del Oeste.
O’Keefe no encontraba estrellas así en la ciudad de Nueva York. Tenía que ir en su búsqueda acercándose a la naturaleza en el salvaje Oeste.
El futuro de la noche está amenazado
Eso de estar bajo un firmamento estelar no arruinado por halos de luz artificial antes era una experiencia común. Jóvenes y mayores, ricas y pobres por igual, en todos los rincones del mundo se compartía la fascinación y el asombro por los cielos nocturnos. Sin embargo, el futuro de la noche está amenazado. Mientras perdemos buena parte de nuestra experiencia compartida a favor de un progreso incesante, ¿cómo se van a inspirar en la noche los futuros artistas, inventoras y creadoras?
Puedes ayudar a la inspiración de las generaciones venideras
Por fortuna, la contaminación lumínica se puede revertir fácilmente. Puedes colaborar de manera real e inmediata si…
Instalas luces solamente cuando y donde sean precisas
Te aseguras de que tu iluminación va protegida por encima, de modo que alumbre sólo hacia abajo (y no hacia arriba)
Haces uso de dispositivos de ahorro energético como temporizadores, reguladores de intensidad luminosa y detectores de movimiento
Explicas a amigos y vecinos la importancia de una buena iluminación para nuestra salud, economía y medio ambiente
Te unes como miembro a la lucha de la International Dark-Sky Association contra la contaminación lumínica
Este verán tiven o privilexio de estrearme na web de Principiacun artigo sobre claroscuros en astronomía e poesía e sobre o grave problema in crescendo da contaminación lumínica. Acompañáronme nesa incursión o ilustrador Álex Falcón, e os fotógrafos Oriol Jolonch, Sandra G. Rey e Óscar Blanco, así como o astrónomo e ilustrador Tyler Nordgren. Que luxazo vestir coas súas imaxes o esqueleto negro do meu texto. Cáeseme a baba…
Principia é unha iniciativa imprescindible que, como Naukas ou Mujeres con ciencia, contribúe a forxar os lazos dunha cultura única e unha única cultura. Avante! Eureka!
¿Cuánto hace que no ves la Vía Láctea?
Estíbaliz…Espinosa
Ya en otra ocasión me habían estropeado el espectáculo de la luna llena: un año quise ir a contemplarla en barca al estanque del monasterio de Suma en la decimoquinta noche, así que invité a algunos amigos y llegamos cargados con nuestras provisiones para descubrir que en torno al estanque habían colocado alegres guirnaldas de bombillas eléctricas multicolores; la luna había acudido a la cita, pero era como si ya no existiera.
El elogio de la sombra, Junichiro Tanizaki, 1933
¿Cuánto hace que no ves la Vía Láctea? Esa especie de arco iris en negativo, nuestra propia galaxia vista desde nuestro planeta es, sin duda, abrumadora pero hoy cuesta tanto verla como ver «hablar» a una luciérnaga.
La historia de este puñado de sapiens, es decir, la que nos contamos a nosotros mismos, es la historia de nuestra luz propia. Cómo imprimimos nuestras manos en cavernas, entre yeguas y bisontes rojizos, a la luz vacilante de médulas con llama. Cómo iluminamos con sebo o espermaceti nuestros bailes de medianoche, antes del s. XIX. Cómo uno de nuestra especie se imaginó a lomos no ya de su bicicleta, sino de un rayo de luz y años después formuló la teoría de la Relatividad. Cómo aprendimos a hacer el ruidito ése de luchar con espadas láser…
Ilustrar es iluminar. Los «Ilustrados» (enlightened ones) europeos se llamaron así por su conocimiento radiante, esa Razón tan cool y, al tiempo, tan recién horneada. No sólo nuestras ideas las hemos metaforizado como filamentos en incandescencia, también nuestras obras: desde el Gran Palais de París, iluminado con un nuevo gas, el neón, por Georges Claude para el Salon de l’Automobile et du Cycle en 1910 (velocidad y luz, esa pareja de amigas), hasta nuestros monumentos actuales bajo docenas de focos.
Vivo en una ciudad con un antiguo faro romano. Se lo conoce como La Torre, pero su oficio a lo largo de dos milenios fue el de lanzar rayos al mar. Además de encender el Atlántico en 4 destellos cada 20 segundos… [segue lendo aquí]
Infografía da Dark Sky Association:Que é a contaminación lumínica?
Estes días celébrase o Festival Sinsal en San Simón, unha illa do concello de Redondela, na estroboscópica ría de Vigo: lugar con enigma, por pouco inaccesible. Un paraíso singular, como o é ese festival musical que acolle: cun cartaz de músicos descoñecido até polos propios asistentes, xusto ata chegaren alí.
Esa illa curiosa, denominada oficialmente como Illa do Pensamento mais tamén como illa da Memoria, é sé de máis encontros e eventos, entre eles un obradoiro anual de tradución de poesía, da Consellería de Cultura da Xunta de Galicia coa colaboración da Deputación Provincial de Pontevedra. Nese contexto visiteina por vez primeira en outubro de 2015 [furada, eu, de hormona Folitropina alfa inxectada ao besta na procura dun embarazo como nai solteira por elección] agradecendo atopar novos compañeiros aos que traducín e que me traduciron, noIV Obradoiro Internacional de Tradución Poética.
2 meses despois quedábame embarazada e 12 meses despois presentaba o libro que artellamos como froito do obradoiro, A illa curiosa e a tradución do universo, os 6 poetas que alí fomos, verquidos ao galego e nas linguas nativas dos seus lugares de orixe: Xapón, Irán/USA, Israel, Macedonia e España.
Esta camisa é fondo ideal para un libro con esta portada. A illa curiosa e a tradución do universo, 2016, col. Cíes
Hoxe comparto convosco o prólogo que tamén escribín para este volume e algunhas fotos tomadas alí e na presentación posterior do libro, un ano, un embarazo e un parto despois:
LIMIAR
«Quen puido sondar algunha vez as profundidades do abismo?»
20.000 leguas baixo os mares, Jules Verne
«Cando me deitei aquela noite sentín coma se a terra abanease baixo o meu corpo. Díxenme que habería ser a lembranza do abalo do barco, volvendo a min de xeito espontáneo. Pero non: era a illa que arrolaba flotando no mar. Pensei: é un signo, todo un signo de que me estou a converter nunha habitante da illa. Esquecéndome do que é terra firme.»
Foe, J. M. Coetzee
Illa que existes e non existes
Acabas de abrir un libro, pero en realidade acabas de despregar un mapa.
Un mapa da costa atlántica que fosforesce ante ti. Vela? Probablemente non. É diminuta, case unha criatura da ficción ou o mito.
A illa de San Simón podería existir e non existir, como o gato ao que Schrödinger fixo famoso, como a se-cadra-Atlántida. De feito, a súa existencia estivo case sempre nun tris. Por exemplo, a illa existe poderosamente nunha das cantigas máis enigmáticas da tradición galego-portuguesa, na que se laia unha muller finxida por un home que non sabemos se existiu ou non: Meendiño.
A cantiga comeza cun rotundo «Sedíame eu» [Atopábame eu/Estaba eu], que non deixa lugar a dúbidas: existe alguén nalgures. Logo saberemos que ese alguén é nova e fermosa e vai namorada. Con todo, o ambiente, lonxe do bucolismo doutras cantigas coetáneas, é estrañísimo: soidade absoluta, ondas inmensas, épicas, como de maelstrom, nin barqueiro nin socorro que se leve a esa moza de alí e do amante nin rastro. A ver se é que tampouco existía.
O resultado é unha alfaia de amor e terror. E curiosidade: por que esperas tanto a quen non chega, muller? Que vai ser de ti? E por que esas ondas tan bestiais? O que dis soa a derradeiras palabras…
Man sobre Mendiño, o trobador que cantou a soidade da illa por boca de muller
Co transcorrer do tempo, e lonxe do mundo de trobadores e tinta, no mundo real, as xentes que habitaron o illote seica serían consideradas polos seus semellantes tan dignas de existiren como de non existir: San Simón e a súa xemelga San Antón foron marxes da historia, pés de páxina mollados en marea que sobe, confíns para monxes, templarios, presos, leprosos, tesouros mergullados e cativas orfas. Lugar de execución. Sala de espera de adopción. Cura de incurables. Limbo flotante.
Si, levas razón. A illa é terrorífica.
Paseei por ela soa e acompañada. E foi terrorífico en ambas as dúas ocasións.
Só nas horas finais alí, cun sol radiante de último día, descubrín un solaz de aves mariñas, de liques de tacto arcaico, de infraestruturas que poderían encherse aínda máis de contidos, memoria e existencia, tan efémera como todo existir, pero con enerxía.
Porque a iso fomos alí os 6 poetas convidados por Yolanda Castaño, organizadora do obradoiro, mais Ramón, o barqueiro, e Patricia, a encargada de hostalería. A tratar de encher ese raro paraíso de contido novo, feito a partir do ir e vir dun lado a outro, de coser beiras nunha fráxil dorna: iso é etimoloxicamente un verso, un ir e vir. E iso tamén a tradución: unha insistencia en unir orelas, en coser bordos, en dar existencia a aquilo que, noutra lingua incomprensible, non existe.
A poesía é un barqueiro [ou unha barqueira]
O leste e mailo oeste vogaron xuntos neste IV Obradoiro de Tradución Poética. Semellante á traxectoria do Nautilus en 20.000 leguas baixo os mares, que dende o Mar Vermello atravesou o Mediterráneo até a baía de Vigo, as voces convocadas trouxeron oriente no seu samovar de tinta: de remotos meridianos a máis próximos, Xapón, Irán [Persia], Israel, Macedonia, Cataluña… Case sete mares a nutrir as correntes submarinas do Atlántico.
No outono de 2015, xusto antes do cambio de hora invernal, o Obradoiro daba comezo. A idea matriz e motriz é reunir durante unha semana a poetas, coordinadora, barqueiro e cociñeira -e garda de seguridade, non vaia ser o demo-, sozinhos na illa [pero con wifi]. Cada poeta achega 6 poemas que se traducirán a outros tantos idiomas, e el deberá traducir os dos demais ao seu propio. Nunha mesa oval, liña a liña. Unha lingua a se enguedellar coas outras, que veña e vaia, entre e saia como unha abra con pratas afundidas.
Esquecera a outro dos convidados, en realidade dous máis. Vímolos o primeiro día, baixo un arco da vella difractado nun ceo cor steampunk, de aceiro e vapor. Están e non están, como todo alí, porque só os verás cando baixa a marea: o Capitán Nemo e un bucio, quizais Aronnax ou Ned Land [estatuas obra dos artistas Ramón Lastra e Sergio Portela]. Procuran o tesouro de Rande. O seu creador, Jules Verne, sabía daquel tesouro na baía, visitou Vigo e, transfigurado no Nautilus comandado polo homérico capitán «Ninguén» – é dicir, Nemo- acadaba as súas costas aproximadamente na legua número 10.000 dun total de 20.000.
Baixo un arco iris e sobre ese botín mergullado, fronte á praia de Cesantes, coñecémonos unha hebrea, unha iraniana, un xaponés, un macedonio, un catalán e mais unha galega. Canda os galegos da organización – Yolanda, a nos coordinar, e Ramón, o barqueiro – atravesariamos dun lado a outro a ría en varias ocasións: para recitais, visitas, ceas… a Compostela, Pontevedra, Vigo, Redondela. E atravesariamos a lingua de cada un, dun lado a outro, durante cada mañá: indo e vindo pola ría do significado, o sobreentendido, a ambigüidade, o xogo de palabras, o neoloxismo ou a tradución imposible que require nota ao rodapé.
Unha lancha ou un submarino que percorre 20.000 leguas de versos semiafundidos. Torpedéaos. Cultívaos nunha batea. Sublíñaos a unlla viva. Fálaos.
Tesouros radioactivos baixo a lingua
Ao único dos poetas/tradutores que xa coñecía era a Yasuhiro Yotsumoto, orixinario do Xapón e residente hoxe en Múnic. Cos seus poemas descubrimos as historias de amour fou entre manteiga e torrada, a orixe do monstro radioactivo Godzilla tralas abominables probas nucleares de EEUU no Pacífico, a expresión financeira «señora Watanabe» ou a primeira sensación dunha criatura cun ollo que ve, mesturada co recordo voyeur dun sostén no verán…
Na cea do primeiro día, rodeados de fiestras en luscofusco, Yasu -así o chamaba Tal- sacouse da manga un exquisito «Veuve Clicquot» co seu forro amarelo e todxs brindamos. Yasuhiro obsequia constantemente coa súa conversa retranqueira, o seu asombro amable. O seu estilo ao traducir aos demais é minucioso, perfeccionista. Nas xornadas de traballo formulaba preguntas moi concretas que escaneaban todas as arestas e cráteres dun poema, coma se fose un meteorito. E un meteorito é a súa escrita, entre o hiperrealismo e a ciencia-ficción, unha pedrada irónica ao Xapón do «bo-rollismo».
Etiqueta do champaña Veuve Clicquot que trouxo Yasuhiro Yotsumoto
No aeroporto de Peinador coñecín a Sholeh Wolpé, poeta e tradutora de orixe iraniana que vive en Los Angeles, cunha fermosa cabeza peiteada coma «froitos que penduran en espiral». Ela levounos da man polas fronteiras pechadas do seu país natal, o seu verde, o seu amarelo, o seu azul, e esparexeu no aire o aroma do cardamomo, a cúrcuma, a emigración. Mesmo o cheiro a pechado do desamor e as súas sinestesias.
Moitos recendos posúen o seu exquisito nome químico: o da chaira intermareal da enseada de San Simón conta, por exemplo, cunha forte compoñente de dimetilsulfuro, pola actividade bacteriana das algas. En galego podemos metamorfosealo en linguaxe poética: chamámolo – e coido que é intraducible- «marusía». Así, entre dimetilsulfuro e marusía de undaria pinnatifida, abriuse o libro dos recendos, cada poema co seu particular. E quen pode traducir un olor? Quizais alguén como Wolpé: o seu xeito de verternos ao parsi tiña unha fondura delicada, fulgurante, como capturándonos a esencia.
Sholeh, Yasuhiro, Yolanda e eu albiscamos o arco iris de gravidade o primeiro día fronte a Nemo e o seu bucio coa auga ao pescozo. Axiña desembarcaron o resto: Tal Nitzán, Nikola Madzirov e Josep M. Rodríguez cargados de portátiles e papeis. E a mesma curiosidade de Robinson ante unha illa con Venres.
A prestixiosa tradutora e poeta israelí Tal Nitzán tróuxonos en folios a súa sutil indignación, un aquel submarino de se revirar contra a imposición bélica e política, mesmo contra -ou malia- o amor materno. Poética de contidos e contención, sabia e a pulso co significado oculto coma un tesouro.
O seu xeito de traballar – e tamén os seus textos- era rigoroso, introvertido, afeito a tocar na tecla exacta do senso. Lémbroa conversando con paixón e compromiso, ben en español con sotaque arxentino, ben en inglés, sobre Borges e Cortázar, a quen traduciu ao hebreo, ou descubríndonos figuras como Etty Hillesum.
O viaxeiro e recoñecido poeta macedonio Nikola Madzirov recordounos o peso retornable de canto se fixo, a historia como unha cruz ou unha encrucillada, o fantasmal refuxio do esquecido, do insignificante.
Para a súa tradución, Yolanda brindoume algunhas das versións vertidas ao castelán por Marija Petrovska e ela mesma e publicadas no volume Lo que dijimos nos persigue. Aínda así, a Nikola compracíao contarnos as historias enfiadas detrás dos seus breves versos, facíao con humor e boa gana: todxs lembraremos, abofé, a Vanga, a anciá búlgara que tras un remuíño cando nena ficou cega e adiviña.
Dende Cataluña, Josep M. Rodríguez, o poeta besbello que logo inxecta calma de acuario nos seus poemas, achegounos ao sangue que se doa como unha escrita, ao petróleo cru tan afín á tristeza fósil ou á arquitectura navicular e inestable dun «eu». O seu traballo de tradución era enormemente fiel á acústica do poema, un oído musical e singular cazando ao voo a métrica de posibles versións.
Naqueles recitais pola xeografía galega do sur foi toda unha experiencia beberse o cóctel de acentos, a particular prosodia do gutural, o tonal, o palatalizado… Creo que foi memorable o recital no pub Charenton, de Vigo, con alumnxs e profesorxs da Facultade de Tradución, até o editor dunha revista en esperanto -talmente a lingua que faltaba-, e petiscos preparados pola poeta Silvia Penas, unha das donas do local.
Pero hai algo máis memorable a xermolar na illa que xa non nos acubilla a nós, illa na que o que nunca debe repetirse deixou amósegas; illa con forma de neurona cuxa sinapse é o ir e vir pola marisma, a ética en simbiose coa estética: lograr que un penedo onde as palabras eran asediadas por ondas monstruosas recupere fala, memoria, futuro. Illa bioluminiscente, con luz propia. En ardora.
É un tópico certo: sentimos o labor de tradución como infinito, un work in progress de libro…como todo libro, ou todo texto, vaia no soporte que vaia. Traducir é unha realidade aumentada que axuda a navegar por linguas e culturas afastadas pero, á fin e ao cabo, de sapiens a sapiens.
Un Nautilus compartido entre ondas gravitacionais
Temos razóns para sospeitar que Ramón, o barqueiro, anoxouse un chisco connosco por algún que outro atraso nos regresos nocturnos. E el atrasouse unha noitiña. Sentímonos culpables [E verrá?]. Tamén decatámonos da imposibilidade de acceder a unha lingua de terra sen «barqueiro nin remador», como a moza da curva [neste caso da illa] na que transmutara o Meendiño do s. XIII. Así ás veces unha boa tradución faise esperar, invítanos a unha sutil e desesperada paciencia e, unha vez chega, compensa.
En compensación, o bo de Ramón levounos de paseo entre as bateas de ameixas e berberechos da enseada, sobre o lendario botín de Rande que, de existir, irá cuberto de ostras aburríndose entre lingotes.
Tanto na lancha como na illa compartimos moitos intres: desde molleiras na ría até as deliciosas comidas tradicionais, desde karaokes de David Bowie para Nikola -que marchou un día antes-, até as xornadas en torno ao zunzún dos portátiles e fonéticas de moi aló. Traballamos, é certo, co inglés de por medio, pero a perla de traducir in praesentia é poder rastrexar de primeira man o idioma orixinal, como Nemo e mergullador a un tempo.
A tradución é unha tarefa que parece non existir, e porén é ardua. Viciosa. Vizosa. Como soa mellor na miña lingua? Empúrranos a repensar o noso xeito común de pensar. Até de cantar.
Demos tantas voltas sobre certas expresións… [lembro a Josep escandindo versos no aire, o xesto de Nikola xuntando índice e polgar para matizar un concepto…]. Fomos conscientes da mise en abîme de verter os nosos textos. Soubemos do alcance estritamente local dunha sinestesia, unha alusión cultural, un aforismo con aliteración. Soubemos da inventiva e a torcedura mental que implica traducir non só textos, tamén atmosferas, acenos. Persoas. Fauna. Enerxía escura.
Do grupo, houbo quen se aventurou soa polo cemiterio amurallado onde fusilaron a presos republicanos durante guerra e posguerra; quen bicou a estatua dun mozo aterrecido; quen visitou o museo da illa veciña de San Antón; quen entrou ás furtadelas na capela de San Pedro; quen observou as garzas -e foi observado por elas-; a simetría ornamental do paseo de buxos; quen curioseou e tratou de abrir cancelas pechadas. Cantamos, aprendemos nanas hebreas, vociferamos a Bohemian Rhapsody,compartimos queimada e conxuro, perdemos cousas que atopariamos máis tarde, intercambiamos risas e impaciencia, adxectivos e onomatopeas, un cromo de historia balcánica por outro de historia persa, células terrestres por células de lingua.
Sholeh Wolpé dende a fiestra da miña habitación
Meses despois, lonxe xa de Vigo, a nosa especie recibiría por vez primeira o arrolo brutal doutro tipo de ondas, ondas gravitacionais:a cantiga de amor [e quen sabe se escarnio] de dous furados negros supermasivos colisionando hai 1300 millóns de anos e engurrando o muaré do espazotempo.
Como especie baseada no carbono andamos coa teima de traducir o Universo e as súas emisións, de partir a curiosear nunha dorna dende o noso terceiro illote solar. Xa o di Alice Oswald verbo da poesía: «Trato de non inventar; simplemente traducir a estraña linguaxe do mundo natural». Todo se nos parece a un Texto e iso require as súas versións. Futurxs astronautas, farán falla poetas e tradutorxs no espazo!
Estíbaliz…Espinosa, xuño-xullo 2016
De esquerda a dereita: Josep M. Rodríguez, Sholeh Wolpé, Estíbaliz Espinosa, Nikola Madzirov, Tal Nitzán, Yasuhiro Yotsumoto, no peirao da illa. Foto de Yolanda Castaño
con Sholeh Wolpé e Tal NitzánSholeh Wolpé e Yolanda Castaño no barcoNo comedorIntre dunha das sesións de traballo con Josep, Tal e YasuhiroJosep M. Rodríguez [de costas] e Nikola MadzirovTal Nitzán
Últimas horas na illa, cedo pola mañáÚltimas horas na illa, curioseando polo templete, liques, escaleiras e esculturas
Na presentación do libro en Pontevedra, o 11 de outubro de 2016: con Xosé Leal, deputado provincial de Cultura e Lingua, Yolanda Castaño, coordinadora do obradoiro en San Simón, e Ulises, de 3 semanas de idade
Un poema neandertal -finxidamente neandertal, dende logo- do ano 2003 que incluíra en Zoommm. Textos biónicos e que hoxe comparto traducido a castelán. Como toda boa tradución non será idéntica ao orixinal.
Para este texto puxen en práctica unha técnica de interpolación de texto propio con textos adaptados extraídos, neste caso, de publicacións científicas (versos en cursiva), co propósito de lograr dúas voces, un híbrido, unha ficción mesturada con non-ficción; baseada na propia idea que daquela, hai case 15 anos, eu tiña da especie irmá neandertal, da que se sospeitaba -hoxe xa está confirmado- algo hibridada coa sapiens sapiens. Chámoo «técnica» pero en verdade non sei de onde saíu porque non lembro ter lido algo antes así en poesía. Empecei a escribir textos con esa simultaneidade de voces -non foi este o primeiro, senón algúns para o Nunca Máis tralo Prestige-; prestoume o resultado e seguín facéndoo en textos posteriores.
Quero dedicar este poema a toda esa xente que durante anos etiquetoume distraidamente nas filas da «poesía do eu» ou «poesía erótica» 😉 Grazas polo despiste!
A día de hoxe a nosa idea do neandertal foise enriquecendo bastante. Le aquí ou acolá. Así e todo, e ignorando como é lóxico o que investigacións posteriores traerían á luz, eu daquela procurara unha “voz neandertal” o máis sinxela posible, con certa poesía rudimentaria como destellos baseados en elementos naturais ( a noite, o vento, o río), sen que soase infantil tampouco, senón máis ben serenamente perplexa. Hoxe sábese que seguramente os membros desta especie tiñan que usar unha linguaxe, pero a principios do 2000 aínda estaba en discusión. Por suposto, son consciente de que esta linguaxe que emprego non ten nada que ver coa que falarían entre eles e elas. A min delátanme a miña época e a miña cultura: uso símiles («tallo puntas agudas como a miña mente»). É unha ficción poética.
/ neandertal /
nunca os he querido demasiado 1856. Rudolf Virchow, padre de la patología moderna, sostiene que los restos del valle de Neander pertenecen a un cosaco mongol muy ceñudo, de ahí la protuberancia en el arco superciliar
entierro a mis muertos. Incluyo en los cálculos a los que nacerán el hombre de la cueva de Neander sería eso o un imbécil prehumano
las augas del río reflejan mi rostro pensativo capacidad craneal: 1460 cm3
tallo puntas agudas como mi mente máxima difusión: hace entre 120.000 y 35.000 anos
de pequeña tuve fiebres y vi cosas erguidos, los hombres alcanzaban 1’80 cms.
aunque no sé quién es exactamente mi padre, mi madre me dio leche tremendamente fuertes y robustos
sé lo que es el frío, el calor, arriba y abajo se desconoce si usaban algún tipo de lenguaje; aunque el cráneo así parece indicarlo, la forma de la laringe no
los muertos me dan miedo y sé conjugar el pasado simple la mayoría de los esqueletos neandertales encontrados presentan cicatrices curadas en vida
los homos sapiens sapiens sois unos listillos la coexistencia de ambos grupos en Europa y Oriente Medio representa la última ocasión en la que dos especies de homínidos vivieron simultáneamente
un amigo mío montó a unha sapiens sapiens usaban y dominaban el fuego
la mujer murió en el parto pero la niña salió con ojos de sapiens sapiens morían alrededor de los 30
si la miro fijamente, me gruñe como una loba fabricaban utensilios y cazaban con lanzas
cuando termine de tallar esta piedra mataré una cierva para ella restos de neandertales: Amud, Kiik-Koba, Monte Circeo, Valle de Neander, Shanidar, Chapelle-aux-Saints, Cueva de El Sidrón, Cova Negra
me gusta ver el futuro con la niña sapiens Erik Trinkaus considera que probablemente haya genes de neandertal en la actual población europea
no parece que vaya a pasar nada terrible sobre la tierra.
ahora se ha levantado el viento, pero la noche está muy tranquila
2003-2004
publicado en galego en Zoommm. textos biónicos, A regueifa plataforma 2007/ Eds Xerais, 2009
Neandertal woman, Mihin89
/ neandertal /
nunca vos quixen demasiado 1856. Virchow, pai da patoloxía moderna, sostén que os restos do val de Neander pertencen a un cosaco mongol moi ceñudo, de aí a protuberancia no arco superciliar
soterro os meus mortos. inclúo nos cálculos os que van nacer o home da cova de Neander sería iso ou un antigo imbécil prehumano
as augas do río reflicten o meu rostro pensativo capacidade cranial: 1460 cm3
tallo puntas agudas como a miña mente máxima difusión: hai entre 120.000 e 35.000 anos
de pequeno tiven unhas febres e vin cousas ergueitos, os homes alcanzaban 1’80 cms.
aínda que non sei exactamente cal é meu pai, miña nai aleitoume tremendamente fortes e robustos
sei o que é o frío, o que é a calor, arriba e abaixo descoñécese se utilizaban algún tipo de linguaxe; aínda que o cranio así parece indicalo, a forma da larinxe non
os mortos danme moito medo e sei conxugar o pasado simple. a maioría dos esqueletos neanderthais atopados presentan cicatrices curadas en vida
os homos sapiens sapiens sodes uns listillos a coexistencia de ámbolosdous grupos en Europa e Oriente Medio representa a última ocasión na que dúas especies de homínidos viviron simultaneamente
un amigo meu montou a unha sapiens sapiens usaban e dominaban o lume
a muller morreu no parto pero o neno ten ollos de sapiens sapiens morrían arredor dos 30
se fito para el, gruñe coma os lobos fabricaban utensilios e cazaban con lanzas
cando termine de tallar esta pedra matarei un cervo para el restos de neanderthais: Amud, Kiik-Koba, Monte Circeo, Val de Neander, Shanidar, Chapelle-aux-Saints, Cova Negra
gústame ver o futuro co neno sapiens Erik Trinkaus considera que probabelmente haxa xenes de neanderthal na actual poboación europea
non semella que vaia acontecer nada terríbel sobre a terra.
agora levantouse o vento, pero a noite vai moi tranquila
Estíbaliz…Espinosa
publicado en galego en Zoommm. textos biónicos, A regueifa plataforma 2007/ Eds Xerais, 2009
...Estíbaliz Espinosa... palabra ciencia canto 